Advies van Guido Bayens beschouwd vanuit de NORA Gebruikersraad

Samenvatting van onze beschouwing

In september 2025 presenteerde Guido Bayens bij zijn afscheid als voorzitter van de Architectuurraad GDI/DO, een adviesrapport waarin hij zijn visie gaf op de toekomst van de Architectuur Digitale Overheid.
Guido Bayens was in 2005 een van de grondleggers van de NORA en heeft veel invloed gehad op de ontwikkeling van de architectuurfunctie in Nederland. We hechten daarom waarde aan zijn advies en willen met elk onderdeel daarvan zo goed als mogelijk rekening houden bij onze keuzes voor de doorontwikkeling van de NORA.
Zijn gehele rapport is daarom nagelopen op aspecten die impact hebben op de NORA en/of de NORA Gebruikersraad en daar is een gedetailleerde reactie (PDF, 575 kB) op gegeven.

Wat is de relatie tussen de (Architectuur) Digitale Overheid en de dienstverlening van de Nederlandse Overheid?
Het rapport richt zich op de architectuurfunctie voor de Digitale Overheid. Daarmee is duidelijk dat het niet uitsluitend over de NORA of NORA Gebruikersraad gaat, maar nadrukkelijk ook over de Architectuurraad GDI/DO en daaraan gerelateerde overheidsarchitecturen. Tegelijkertijd blijft onduidelijk of deze architectuurfunctie de gehele Nederlandse Overheid omvat.
De relatie met de architectuurfunctie in de domeinen, zoals Zorg, Onderwijs, Bouw, Werken en Inkomen, blijft in het advies namelijk onderbelicht. Het is echter juist deze onduidelijkheid die afgelopen jaren heeft geleid tot inhoudelijke en bestuurlijke discussies over NORA en ADO. De NORA Gebruikersraad zoekt daarom naar mogelijkheden om hier meer duidelijkheid over te verkrijgen.

Welke transitie is nodig naar onze gemeenschappelijke visie op “één digitale overheid”?
Het adviesrapport Architectuurfunctie Digitale Overheid stuurt sterk op centralisatie en standaardisatie. Het advies is daarbij gericht op overlegstructuren, vergaderfrequenties, rollen en procesafspraken. De inhoudelijke impact van deze governance-keuzes blijft echter onduidelijk. En ook de visie op wat “één digitale overheid” inhoudt blijft impliciet. Ook in relatie tot de wettelijke taken van die overheidsorganisaties.
Als we ca. 1600 overheidsorganisaties willen laten gedragen als één (digitale) overheid, is het nodig die visie met elkaar te bespreken en plannen op te stellen hoe en in welk tempo die transitie kan gaan plaatsvinden. Daarbij zal ook duidelijk moeten worden hoe het subsidiariteitsbeginsel zal worden toegepast: decentraal wat kan, centraal wat moet. Er zijn immers geen lineaire, simpele, one-size-fits-all-oplossingen voor de huidige transitievraagstukken. Centrale afspraken en kaders helpen als het helder en gemeenschappelijk is, maar er is ook ruimte nodig voor de individuele transities. Het beeld waarheen Nederland als samenleving beweegt kan je beleidsmatig bepalen, maar de (digitale) transitie ligt in handen van de uitvoering. En alle bestuurslagen zijn hierbij betrokken.

Waar ligt de balans tussen inhoud en governance?
Het rapport gaat vooral over de governance van de architectuurfunctie. Het geeft een uitgesproken visie op organisatie, mandaten en procedures voor wat betreft de (Architectuur) Digitale Overheid. De NORA Gebruikersraad wil bovenal duidelijkheid krijgen over de inhoudelijke afstemming van de Architectuur Digitale Overheid, de GDI-domeinarchitecturen en de NORA. Dat is waar architecten in de praktijk behoefte aan hebben. Zij zijn namelijk hard aan de slag om binnen hun organisaties de overheidsdiensten te verbeteren en meer te digitaliseren. Architecten moeten op één plek duidelijkheid kunnen krijgen met welke afspraken, standaarden en voorzieningen zij rekening moeten houden bij het toepassen van de architectuurprincipes.
De NORA omvat architectuur-uitwerkingen met een sterk good-practise karakter en gaan over een gemeenschappelijke taal en over het WAT en HOE van de overheidsdienstverlening. Deze inhoud van de NORA komt voort uit de behoeft die vanuit de verschillende domeinen via de NORA Gebruikersraad wordt ingebracht.
De directies van de uitvoeringsorganisaties gaan -gezien hun wettelijke taken- over de feitelijke dienstverlening aan burgers en bedrijven en werken daarbij doorgaans met hun eigen overheidsarchitecturen die gebaseerd zijn op de NORA.
In het verlengde daarvan stuurt de Architectuurraad GDI/DO met name op de realisatie van de "één overheidsgedachte".
Dat zijn dus 3, elk op zich goede invalshoeken. Ze behoeven in de praktijk echter een betere onderlinge balans om meer synergie te verkrijgen. Zo heeft niet elke overheidsorganisatie een vertegenwoordiger in de Architectuurraad GDI/DO en is onduidelijk hoe zij in de praktijk aangesloten zijn op die governance vanuit de Digitale Overheid. Daarnaast is van belang dat niet telkens dezelfde personen zitting nemen in de diverse overleggremia. De Architectuurraad GDI/DO kent nu bijvoorbeeld een volledige bemensing uit het CIO Beraad en de CTO Raad. Een programmeringstafel voor de fysieke leefomgeving instellen zoals voorgesteld wordt, naast de bestaande programmeringstafels, brengt die verbreding ook. Voor de digitalisering van integrale gebiedsontwikkeling en gebiedsgebonden maatschappelijke vraagstukken is het essentieel dat alle bestuurslagen aan tafel zitten. Ten slotte is de rol van ‘private partijen/bedrijfsleven’ nog een aandachtspunt, zeker bij de programmeringstafel voor de fysieke leefomgeving is hun inbreng belangrijk.

Het zelfde doel, maar met verschillende routes daar naar toe
De inhoudelijke discussie raakt op sommige punten ook de governance. De NORA Gebruikersraad onderschrijft diverse punten in het advies van Guido Bayens, zoals het vervlechten van de NDS en het MIDO en het terugbrengen van het aantal gremia met overlappende functies. We zien liever niet dat de Architectuurraad GDI/DO wordt verzwaard en eenzelfde ontwikkeling doormaakt als de RORA en haar voorganger EAR. Juist daarom moet goed nagedacht worden over hoe de rol van de Architectuurraad GDI/DO past naast die van de PGDI, het OBDO, het CIO- en CTO-Beraad, het Forum Standaardisatie en de NORA Gebruikersraad. We moeten ervoor zorgen dat al deze gremia de drempel voor het inhoudelijk samenwerken verlaagt, het draagvlak voor een overheidsbrede (referentie)architectuur vergroot en besluitvorming met overheidsbreed draagvlak versnelt.
ICTU / NORA beheer ondersteunt (de achterban van) de leden van de NORA Gebruikersraad al ruim 20 jaar bij het functionele- en inhoudelijke beheer van de NORA. Het zou op zich goed zijn om de teams van BADO en NORA Beheer met elkaar kennis te laten maken en hun samenwerking te laten bespreken. Het is dan wel van belang dat dat gebeurt in een context die bekend is bij en draagvlak heeft bij de leden van de NORA Gebruikersraad. De transparantie die nodig is voor goede en langdurige samenwerking met de beheerders van overheidsarchitecturen kan worden verkregen door vraagstukken en aanpakken toe te lichten en te bespreken in de NORA Gebruikersraad. Met betrokkenen praten, in plaats van over ze praten.

Daarom gaan we het volgende doen met het advies van Guido Bayens:

1. We zetten in op de inhoudelijke afstemming van de overheidsarchitecturen NORA, ADO2030 en de GDI-domeinarchitecturen. We willen dat doen in goed overleg met de Architectuurraad GDI/DO, Bureau Architectuur Digitale Overheid (BADO) en de betrokken werk- en expertgroepen, zodat iedereen daar de juiste bijdrage aan kan leveren.
2. We bespreken met Bureau Architectuur Digitale Overheid en de Architectuurraad GDI/DO hoe de architectuurfunctie van de Digitale Overheid zich verhoudt tot de architectuurfunctie van de domeinen en wat we dan gezamenlijk zien als de architectuurfunctie van de Nederlandse Overheid. Daarbij maken we zowel inhoudelijke aspecten als governance aspecten zo expliciet mogelijk.
3. Tegelijkertijd plukken we het laaghangende fruit dat dat we zijn tegengekomen bij de meer gedetailleerde analyse van het advies. Hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor de NORA community die in staat is gebleken om een overheidsbreed draagvlak op te bouwen voor de architectuur van de Nederlandse Overheid.
4. We versterken de samenwerking tussen NORA Beheer (ICTU) en Bureau Architectuur Digitale Overheid (BZK). Beiden hebben tot doel om de overheidsarchitecten te ondersteunen bij het verbeteren van de architecturen die nodig zijn voor de overheidsdienstverlening. Daarnaast hanteren zij een eigen doel, scope en werkwijze en kunnen elkaar aanvullen. We gaan bespreken hoe, en gaan daarmee aan de slag.

Verantwoording

Een werkgroep van 9 leden van de NORA Gebruikersraad heeft het adviesrapport van Guido Bayens geanalyseerd op impact voor het beheer en inhoud van de NORA en impact op de NORA Gebruikersraad en -community. Hiertoe zijn de volgende stappen doorlopen:

• 18dec25 de eerste afstemming als werkgroep
• tijd voor het uitvoeren van inhoudelijke analyses en het delen van reacties
• 7jan26 een eerste opzet is voor reactie voorgelegd bij BZK/BADO
• tijd voor het samenvoegen van de inhoudelijke analyses
• 12jan26 onze opzet onderling gedeeld
• tijd waarin we de laatste puntjes op de i zetten
• 20jan26 bespreking in de NORA Gebruikersraad: Bijeenkomst:NORA Gebruikersraad 2026-01-20
• aanpassingen n.a.v. de bespreking in de NORA Gebruikersraad
• 14apr26 definitieve versie ter vaststelling in de NORA Gebruikersraad

Een korte verklaring over een gewenste toekomst waar een entiteit een bijdrage aan wenst te leveren.

Naar de pagina met de definitie van ‘visie’

De betekenis of het belang dat aan iets wordt toegekend.

Naar de pagina met de definitie van ‘waarde’

Iets dat bij overdracht een waarde vertegenwoordigt.

Naar de pagina met de definitie van ‘goed’

Een vastgelegde waarneming of bewering over een eigenschap van een object.

Naar de pagina met de definitie van ‘gegeven’

Een systematische werkwijze voor het besturen van, de gedragscode voor, en het toezicht op organisaties.

Naar de pagina met de definitie van ‘governance’

Een entiteit bestaande uit mensen die samenwerken om specifieke doelen te bereiken.

Naar de pagina met de definitie van ‘organisatie’

De fundamentele concepten en eigenschappen van een object in zijn omgeving, samen met de leidende principes voor de realisatie en evolutie in de levenscyclus van dat object.

Naar de pagina met de definitie van ‘architectuur’

Een combinatie van taken die een entiteit tijdelijk op zich neemt en die afwisselend door verschillende entiteiten kan worden vervuld, aangevuld met bevoegdheden en verantwoordelijkheden.

Naar de pagina met de definitie van ‘rol’

Datgene wat je wil bereiken in de context van een missie.

Naar de pagina met de definitie van ‘doel’

Alle handelingen die relevant zijn voor het instandhouden van iets.

Naar de pagina met de definitie van ‘beheer’

Een manier om iets uit te voeren.

Naar de pagina met de definitie van ‘werkwijze’

Een bepaald voorkomen van iets.

Naar de pagina met de definitie van ‘versie’

De betekenis of het belang dat aan iets wordt toegekend.

Naar de pagina met de definitie van ‘waarde’

Een manier om iets uit te voeren.

Naar de pagina met de definitie van ‘werkwijze’