Beheer Stelsel van Metadatastandaarden

Deze pagina is een concept. Reacties via nora@ictu.nl of tekstvoorstellen in de wiki zijn welkom.

Governance van het Stelsel

Het OBDO heeft 19 september 2024 besloten om BZK/DO aan te wijzen als regiehouder (regisseur), om meer regie te voeren op gemeenschappelijke (generieke) metadata in (open) metadatastandaarden. Deze regiehouder zorgt daarnaast ook voor een beeld op strategisch niveau van de maatschappelijke meerwaarde van het stelsel en voor de financiering. Zie de betreffende notitie.
In het verlengde daarvan heeft BZK/DO op 24 november 2024 het beheer van het Stelsel van metadatastandaarden belegd bij ICTU. De werkzaamheden van dat beheer, zowel in de opstartfase als de reguliere beheerfase daarna, zijn beschreven bij Werkzaamheden voor het beheer van het Stelsel van metadatastandaarden.

Onderdeel van deze governance is ook, dat elke afzonderlijke metadatastandaard wordt beheerd en dus een eigenaar kent die borgt dat op strategisch niveau een beeld bestaat van de maatschappelijke meerwaarde van die standaard (nu en op langere termijn), inclusief de governance en financiering van die standaard, opdat die standaard zo veel mogelijk en effectief wordt gebruikt.

Dit moet er toe leiden dat de ca. 1600 overheidsorganisaties optimaal gebruik maken van de betreffende metadatastandaarden.

NB. De Whitepaper Metadata bevat een 1e uitwerking van deze Governance van het Stelsel o.b.v. de standaard BOMOS, inclusief een pad daar naar toe. Die uitwerking is nu dus vervangen door deze nieuwe invulling van de governance en het beheer.

Eisen aan de afzonderlijke metadatastandaarden van het Stelsel[bewerken]

Uitgangspunt is dat voor elke metadatastandaard in het Stelsel het volgende bekend c.q. geregeld is:

Eigenaarschap en beheer is belegd
Beheer vindt plaats volgens de standaard BOMOS
Indien relevant, is aangegeven volgens welke wet(ten) die metadatastandaard is voorgeschreven en welke metadata dat zijn. Denk aan de AVG, Woo, Archiefwet enz. NB. Wout van der Reijden (NA) heeft al een uitwerking gemaakt voor de huidige Archiefwet/regeling en voor de nieuwe, zie Attributen MDTO 1.0 vs AR.xlsx in de besloten samenwerkruimten.nl.
Met enkele zinnen is aangegeven waarom deze standaard nodig is t.o.v. reeds bestaande standaarden.
Met enkele zinnen is aangegeven welke relaties worden gezien met andere standaarden.
Aangegeven is welke velden (attributen) van de gemeenschappelijke lijst van metadata worden her-gebruikt.

Voor de standaarden met een internationale beheerorganisatie wordt voorgesteld het beleid aan te houden van het FS, om daar een Nederlandse intermediair aan toe te wijzen met een regierol. Deze regierol houdt in:

Kennisrol
Aanspreekpunt in NL / stimulerende rol voor adoptie van de standaard in NL
Aansluiting bij internationale beheerorganisatie (vinger aan pols houden en leren van andere, internationale ontwikkelingen)

Deze intermediairs kunnen dan voor het Stelsel eenzelfde bijdrage leveren als de beheerders van de andere metadatastandaarden.
Het FS heeft onderzoek laten uitvoeren naar o.a. intermediair/regierol bij internationale standaarden op de lijst open standaarden van FS. Zodra dat onderzoek is gepubliceerd, zal dat hier worden gedeeld voor hergebruik.

Relaties tussen de metadatastandaarden[bewerken]

De samenhang van de metadatastandaarden die onderdeel zijn van het Stelsel is voor het ontwerp van overheidsdienstverlening van belang vanuit tenminste de volgende 2 invalshoeken:

Metadata: welke attributen worden toegepast bij verschillende (dus tenminste 2) metadatastandaarden? Dit is met name van belang om bij het ontwerp van een overheidsdienst goed te kunnen analyseren of her-gebruik kan worden gemaakt van reeds beschikbare metadata (en dus zo mogelijk dubbel werk te voorkomen).
Gebruiksfuncties: welke gebruiksfuncties worden ondersteund door verschillende metadatastandaarden? Dit is met name van belang om bij het ontwerp van een overheidsdienst te kunnen kiezen uit bestaande standaarden die voldoen aan de gewenste gebruiksfunctie(s) en daarnaast het beste passen binnen de relevante ICT-infrastructuur.

Opmerkingen

Om meer grip te krijgen op de harmonisatie van de metadata, is het wellicht handig om een overzicht te onderhouden van de metadata (attributen) waarover gezamenlijke afspraken zijn gemaakt qua beschrijving en toepassing. Dat kunnen bijvoorbeeld de metadata zijn die worden onderkend bij de 5 entiteiten van de NEN-ISO 23081, of metadata voor informatiemodellen. Voor elk van deze attributen kan het Informatie-object worden aangegeven waartoe het behoort, zoals: document, zaak of uitkering, de eventuele onderlinge samenhang met andere attributen: homoniem, synoniem, breder of smaller begrip: met verschil … en de eventuele waardenlijst of het formaat (zodat daar meer eenduidigheid bij ontstaat en meer her-gebruik kan plaatsvinden). Dit wordt onder meer uitgewerkt bij de RMO en bij de Nieuwe opzet NSV.
De beheerders en intermediairs van bestaande standaarden en enkele experts zouden deze samenhang kunnen uitwerken. Bijvoorbeeld te beginnen bij de meest gebruikte of meest relevante metadatastandaarden en gebruiksfuncties. Denk aan de RMO, MDTO en TOOI en aanvullend ook de GEO-standaarden. Dit wordt onder meer uitgewerkt bij de NORA expertgroep Gegevensmanagement.
De samenhang tussen MDTO en TOOI is in samenwerking uitgewerkt door het NA en KOOP, waardoor het voor veel lopende programma’s kan worden benut.
Een gebruiksfunctie lijkt een relatie te hebben met Bedrijfsfunctie van het bouwblok Bedrijfsactiviteit. Daarom is het gewenst e.e.a. af te stemmen qua begrippen.
Nog uit te zoeken: hoe hangen de metadata standaarden samen met de indeling van bedrijfsactiviteiten volgens ISO 15489-1.

Visueel overzicht van de samenhang van metadatastandaarden[bewerken]

Ons meest actuele beeld van de samenhang van diverse metadata standaarden is te vinden als onderdeel van de uitwerking van de GDI-Architectuur voor Gegevensuitwisseling: Verdieping: metagegevens.

De samenhang is getoond op basis van een informatiemodel waarin is aangegeven op welk informatieobject een metadata standaard betrekking heeft.
Daardoor kan je meteen zien waar inhoudelijk raakvlakken kunnen liggen tussen de metadata standaarden op het niveau van attributen.

Nog uit te zoeken is of al deze metadata standaarden al voorkomen in het overzicht Standaarden metadatamanagement.

NB. Kijk ook eens naar dit inspirerende overzicht van metadatastandaarden in de culturele sector.

Wijzigingen in het Stelsel[bewerken]

Duidelijk moet zijn, hoe bij het Stelsel wordt omgegaan met het toevoegen, wijzigen of verwijderen van metadatastandaarden. Daar zien we de volgende hoofdlijnen voor:

Toevoegen van een metadatastandaard
Als een nieuwe standaard wordt toegevoegd, moet duidelijk zijn wat die standaard aan meerwaarde levert en wat het verschil is met de bestaande standaarden. Ook moet duidelijk zijn voor welke gebruiksfunctie(s) die standaard bedoeld is en welke attributen daarbij relevant zijn.
Daarnaast, als het de bedoeling is dat die nieuwe standaard door het Forum Standaardisatie (FS) wordt voorgeschreven aan publieke organisaties via een aanbeveling of volgens een ‘Pas toe of leg uit’-verplichting, zal (ook) voldaan moeten worden aan de criteria-voor-plaatsing-metadatastandaarden-op-pas-toe-of-leg-uit-lijst.docx inde besloten samenwerkruimten.nl.

Wijzigen van een metadatastandaard
Bij het wijzigen van een bestaande standaard moet duidelijk zijn welke aspecten wijzigen en wat de impact daarvan zal zijn voor de gebruikers (de diverse overheidsorganisaties).
Ook moet duidelijk zijn binnen welke termijn die wijziging zal worden doorgevoerd door die gebruikers.

In dit beheer-proces zullen we een mogelijkheid moeten inbouwen voor feedback van de gebruikers die n.a.v. zoekfuncties wel of niet goede resultaten ervaren op basis waarvan de metadatastandaarden aangepast kunnen worden.

Verwijderen van een metadatastandaard
Bij het verwijderen van een bestaande standaard moet duidelijk zijn met welke andere standaard(en) de betreffende gebruiksfunctie(s) bij voorkeur wordt overgenomen en binnen welke termijn die vervanging door de gebruikers kan en ook zal plaatsvinden.

De publicatie(vorm) van het Stelsel[bewerken]

Het Stelsel is gepubliceerd in een vorm waardoor die eenvoudig vindbaar en toegankelijk is voor de gebruikers ervan en tevens eenvoudig onderhoudbaar is om het praktisch toepasbaar te laten blijven. Het Stelsel is immers "levend" doordat op diverse momenten iets moet kunnen worden aangepast, zoals het toevoegen van nieuwe metadatastandaarden of nieuw onderkende relaties tussen metadatastandaarden.

Gezien de moderne werkwijzen van ICT-architecten en ontwerpers en het aantal standaarden en elementen (attributen), volstaat het handmatig bijhouden van overzichten in Excel, Word of .pdf niet meer. Gedacht moet worden aan makkelijk te actualiseren webteksten en Linked Data.
Deze NORA-wiki is anno 2025 nog steeds de meest voor de hand liggende optie. De NORA is immers ons Nationale architectuur-kader en de norm voor alle overheidsorganisaties. Tevens ontstaat daardoor optimale afstemming op de reeds opgenomen standaarden, begrippen en overzichten.
Het Bureau Forum Standaardisatie (BFS) werkt samen met NORA Beheer en de Expertgroep Kennismodel Standaarden aan een generiek kennismodel om standaarden te beschrijven en te publiceren als Linked Open Data (LOD), op basis van het Forum Standaardisatie Kennismodel (FSKM), zie Kennismodel Standaarden.

Nog uit te zoeken: In hoeverre wordt de beschrijving van een standaard zoals FS dat doet ook door de beheerders van de metadatastandaarden gehanteerd? En wat als dat niet zo is?

Toepassen van Linked Data[bewerken]

We propageren bij het beheer van (meta)gegevens de mogelijkheden te benutten van Linked Data. Dit kan er voor zorgen, dat waar we het nu nog hebben over metadata standaarden vanuit verschillende domeinen met specifieke toepassing en aanvullende ‘(vertaal-)woordenboeken’, we straks een integrale benadering vanuit Linked Data kunnen toepassen. Het zou daarbij mooi zijn als voor alle standaarden een Linked Data representatie beschikbaar is. Dat zou eigenlijk onderdeel moeten zijn van de eisen die we stellen aan het beheer van de afzonderlijke standaarden.
Bedacht moet worden dat dit het beeld is vanuit de informatiekunde. Het is een “totaalbeeld” van de achterliggende structuur van de informatie die de overheid nodig heeft voor haar dienstverlening aan burgers en bedrijven.

Dus elke toepassing vanuit een andere invalshoek, zoals Zorg, Onderwijs, Werk en Inkomen, alsook archivering, bedrijfsvoering of control, kan hergebruik maken van deze structuur om daarmee een eigen informatiemodel met begrippen en datasets e.d. te verkrijgen. En zolang de aangegeven relaties tussen de informatie-objecten en de genoemde standaarden worden gevolgd, zal de interpretatie en gegevensuitwisseling daarbij goed kunnen verlopen.

Zo ver is het echter nog niet.

Er is wel al een snel groeiend aantal toepassingen in de praktijk, zoals bij het Kadaster (ontsluiting BRK), het BIM-loket (digitalisering bij de bouw) de gemeente Amsterdam (simulatie bouwomgeving) of de gemeente Utrecht (Huishoudboekje). Tegelijkertijd is nog een lange weg te gaan voordat alle ca. 1600 overheidsorganisaties deze technieken met Linked Data optimaal kunnen toepassen.

Vanuit de NORA is een lijst met ca. 110 architectuur-begrippen opgesteld, die het uitgangspunt vormen voor het meer eenduidig beschrijven van overheidsarchitecturen. Die begrippen zijn beschreven op basis van de NL-SBB standaard en via Linked Data ontsloten, zie NORA Begrippenkader (Linked Data versie)].

Daarnaast is reeds een grote verzameling van Begrippenkaders bij elkaar gebracht, die allemaal via Linked Data zijn ontsloten (maar niet noodzakelijk zijn beschreven op basis van de NL-SBB standaard), zie BegrippenXL.

Op deze pagina