Bijeenkomst:NORA Gebruikersraad 2026-01-20

Informatiebewerken

Op dinsdag 20 januari 2026 , van 14:00 tot 16:30, organiseert NORA Gebruikersraad een hybride bijeenkomst, zowel op locatie ICTU Den Haag (EL1-02) als online https://teams.microsoft.com/meet/38975469169456?p=6HpepEOrXcqRYNZTJb.

Doel
Doelgroep: NORA Gebruikersraad
Contactpersoon: Youetta de Jager
Gerelateerd aan: NORA online, Over NORA
Type: Vergadering.

CONCEPT VERSLAG

Opening en mededelingenbewerken

14.00 - 14.15 uur

Eric Brouwer opent de vergadering en heet iedereen van harte welkom, zowel bij ICTU te Den Haag als online. Hierbij had natuurlijk met name Floris de Bree (Enterprise Architect van het Kadaster) verwelkomd moeten worden, als opvolger van Wilbert Kroon. Bij deze alsnog !
Er zijn totaal 28 aanwezigen: 6 fysiek op locatie en 22 via de e-meeting.
De informatie over Standaarden wordt momenteel verbeterd. Hans Laagland organiseert daartoe een bijeenkomst waar geïnteresseerden zich voor kunnen aanmelden via hans.laagland@forumstandaardisatie.nl of nora@ictu.nl. Pieter Hoekstra (expertgroep Dienstverlening) wil graag een bijdrage leveren.
Op de vraag hoe de standaarden van Forum Standaardisatie (FS) zich verhouden tot de standaarden in de NORA, kan worden gesteld: het Bureau FS beheert alle standaarden van FS in een Linked Data onderdeel van de NORA-wiki en van daar uit worden ze gepubliceerd op de website van het FS. De NORA omvat echter nog méér standaarden (ook standaarden die nog niet of niet meer bij het FS zijn aangemeld) en informatie die van belang is voor architecten, zoals overzichten in welke voorzieningen welke standaarden (moeten) worden toegepast.
De relaties tussen (begrippen van) ISO 42010, Togaf en ArchiMate zijn door Vladimir Grafov en een werkgroep beschreven. Dit zorgt voor beter begrip van de verschillende architectuur-aanpakken bij overheidsorganisaties.
Nu alle basisbegrippen van het NORA Begrippenkader zijn beschreven volgens de NL-SBB standaard en semantisch gerelateerd aan deze 3 architectuur-aanpakken, gaan we die begrippen ook semantisch relateren aan de begrippen van de bestuurslagen bij de WILMA, PETRA en GEMMA. Vooralsnog niet bij de RORA, want daar is momenteel geen actieve community meer.
De Overheidsbrede Werkgroep Metadata (OWM) heeft in oktober 2025 een actuele versie opgeleverd van de Richtlijn Metagegevens Overheidsinformatie en een toelichting daarop in de vorm van de Handreiking. Deze handreiking wordt momenteel omgezet naar teksten in de NORA-wiki, zie Handreiking voor het werken met metadata op stelselniveau.
Op verzoek van Maarten Jonker (CIO UWV) gaat ICTU onderzoeken, met inzet van GenAI, welke relaties, patronen en onderlinge samenhang bestaan tussen verschillende overheidsarchitecturen. Doel van deze verkenning is om inzicht te krijgen in hoe architectuurproducten sneller, consistenter en beter herbruikbaar kunnen worden gemaakt, en hoe AI kan helpen om bestaande documentatie te uniformeren, kwaliteitstoetsing te automatiseren en relevante kennis domein-overstijgend te ontsluiten. Dit initiatief sluit aan bij de bredere behoefte om binnen de NDS de architectuurfunctie te versterken en om geavanceerde AI toepassingen te testen in een beperkte, realistische PoC opzet.
Naar aanleiding van de oproep om hieraan mee te doen, geeft Peter Ammerlaan aan dat ze binnen het sociaal domein ook bezig zijn met het aanbrengen van samenhang tussen de referentie architecturen KARWEI, SODA (dat is een nieuw NORA Familielid: SOciaal Domein Architectuur) en GEMMA en dat ze in het kader van slimme inzet van de beperkte capaciteit geen dingen dubbel willen doen.

Vaststellen van het verslag van vorige keerbewerken

14.15 - 14.15 uur

==> De NORA Gebruikersraad heeft het verslag van de bijeenkomst van 11 november 2025 zonder wijzigingen vastgesteld.

Stand van zaken Actiepuntenbewerken

14.15 - 14.20 uur

Actiepunt 2025-11-11/A: Leden NORA Gebruikersraad: Aangeven wie deelneemt met de analyse, dan wel een reactie geven op het advies.
Hierop zijn 5 reacties ontvangen, waarbij 9 personen deelnemen aan de analyse. De resultaten staan ter bespreking op de agenda. Dit actiepunt wordt als afgrond beschouwd.

Actiepunt 2025-11-11/B: NORA Beheer: De openbare review van NAP09 begeleiden.
De termijn voor het geven van reacties voor de openbare review is per 14 januari j.l. verlopen. Gezien de vakantieperiode hebben we nog naar enkele organisaties een herinnering uitgestuurd. Er zijn 2 reacties ontvangen en die worden momenteel met betrokkenen besproken en verwerkt.

Actiepunt 2025-11-11/C: Leden NORA Gebruikersraad: Na ontvangst van de e-mail terzake, binnen 2 weken een reactie geven op de voorgestelde begrippen.
Deze e-mail is op 13 november verstuurd en er zijn 2 reacties ontvangen en verwerkt, waarmee het actiepunt is afgerond.

Er staan geen actiepunten meer open uit voorgaande bijeenkomsten.
Wel zijn nog enkele punten "geparkeerd" om t.z.t. opgepakt te worden.

Voor het volledige overzicht van actiepunten, zie Actiepunten

Goedkeuring Jaarverantwoording 2025bewerken

14.20 - 14.40 uur
Eric Brouwer (programmamanager NORA) geeft een toelichting op de werkzaamheden en resultaten van afgelopen jaar.
In 2025 is wederom een groei geweest van het gebruik van de NORA. Telkens meer gebruikers komen terug naar de NORA en ze blijven telkens langer in de NORA lezen, informatie toevoegen en actueel houden. De gebruikerstevredenheid ligt daarbij nog steeds hoog, rond de 8. In 2025 is geen specifiek gebruikersonderzoek uitgevoerd, maar we hebben wel veel opmerkingen ontvangen over de mooie nieuwe look-and-feel.
We hebben een grote slag geslagen met het beschrijven van begrippen en we zien dat bijvoorbeeld vanuit het Onderwijs daarop wordt ingespeeld door beschrijvingen te hergebruiken vanuit de ROSA en van daaruit weer naar de achterliggende begrippenkaders.
Bij de uitwerking van het NORA Vijflaagsmodel hebben we bij de Architectuurprincipes soms al kunnen aangeven welke standaarden daarbij van toepassing zijn. Het zou ijzersterk zijn indien voor alle standaarden die FS beheert in de NORA wordt aangegeven via welke implicaties van de architectuurprincipes je die kunt toepassen.
We hebben weer 4 beleidskaders geanalyseerd in 2025, waaronder de NDS. Daarbij is geconstateerd dat er geen vernieuwende richtinggevende kwaliteitsdoelen in die beleidskaders waren opgenomen. Maar evenwel goed te zien, dat de NORA dus actueel is op dat punt.
Verdere duidelijkheid over de architectuurfunctie van de Nederlandse Overheid en de rol en positie van Bureau Architectuur Digitale Overheid daarin, behoeft onze aandacht in 2026 / 2027. Hopelijk komt dit tot concrete uitwerkingen.
Als laatste punt is nog aangegeven dat het tekort over 2025 deels ten laste komt van het budget 2026 en deels ten laste van het budget 2027.

==> De leden van de NORA Gebruikersraad hebben de Jaarverantwoording 2025 goedgekeurd en decharge verleend voor het beheer in 2025.

Vaststellen van architectuurbegrippenbewerken

14.40 - 14.55 uur
Toine Schijvenaars (ArchiXL) licht de stand van zaken toe aan de hand van een presentatie.
Voorheen hebben we het vooral gehad over de basisbegrippen. Nu is de expertgroep NORA Begrippenkader steeds meer aan het afstemmen met begrippenkaders van andere expertgroepen van de NORA. Die begrippen worden beschreven volgens de standaard NL-SBB en gepubliceerd via Linked Data.
De verschillende begrippenkaders werken op elkaar in en er ontstaan relaties. Dat leidt tot een soort federatief stelsel van begrippen(kaders):

We hebben al 117 vastgestelde basisbegrippen, met vandaag weer 5 nieuw voorgestelde basisbegrippen
48 begrippen van Gegevensuitwisseling worden momenteel afgestemd met zowel de NORA expertgroep Gegevensmanagement als het Federatief Data Stelsel
We hebben al 19 vastgestelde begrippen voor Identiteit en Toegang, met daarnaast weer 5 nieuw voorgestelde begrippen (deels overlappend met de 5 nieuwe basisbegrippen)
109 begrippen van het basisconcept van Dienstverlening worden momenteel afgestemd met de NORA expertgroep Dienstverlening

Op de vraag waarom we dit allemaal doen en wat de scope is, bestaat een duidelijk antwoord: Begrippen zijn de basis voor het elkaar begrijpen en goed kunnen samenwerken. Alle begrippen zijn uiteindelijk daarbij van belang. Vanuit de NORA beginnen we echter met de begrippen die in overheidsarchitecturen worden gebruikt. Dus architectuurbegrippen. We zullen daarmee doorgaan zolang behoefte is aan het harmoniseren en uniformeren van begrippen van verschillende begrippenkaders.
Vanuit de EA voor Rijksinkoop wordt momenteel ook een begrippenkader opgesteld. Die kunnen dan hergebruik maken van en linken naar begrippen in het NORA Begrippenkader. Alle relevante begrippen worden dus opgenomen in dat begrippenkader van Rijksinkoop, met de eigen voorkeursterm en beschjrijving, waarbij via semantische relaties (volgens de standaard NL-SBB) de relatie wordt gelegd met een overeenkomstig begrip in het NORA Begrippenkader. De mate waarin de naam en de definitie worden overgenomen is bepalend voor de soort relatie: als dat geheel gelijk is, spreken we van adoptie.

Naar aanleiding van het besluit tijdens de vorige NORA Gebruikersraad (11 november 2025) zijn 13 begrippen vastgesteld en is 1 begrip aangepast en dat wordt nu opnieuw ter vaststelling voorgelegd, samen met 8 nieuwe begrippen.

==> De NORA Gebruikersraad heeft de volgende set van 9 begrippen vastgesteld conform het beheerproces.

Actiepunt 2026-01-20/A: Leden NORA Gebruikersraad: Na ontvangst van de e-mail terzake, binnen 2 weken een reactie geven op de voorgestelde begrippen.

Voortgang openbare review NAP09bewerken

14.55 - 15.20 uur
Bas Kaptijn (ICTU) licht kort toe wat de stand van zaken is. De openbare review van NORA Architectuurprincipe Beschrijf de dienst nauwkeurig (NAP09) liep van 2 december 2025 tot 14 januari 2026. Tot op heden hebben we vanuit 6 organisaties een reactie ontvangen en er zijn nog enkele toegezegd.
Aangezien we weinig reacties hebben ontvangen van de Manifestgroep en grootste gemeenten, terwijl zij véél ervaring hebben met dienstbeschrijvingen en architectuuruitwerkingen, hebben we hen een reminder gestuurd en willen we graag nog twee weken langer open staan voor reacties, tot 31 januari a.s.
Martijn de Bruijne (Belastingdienst) checkt de reactie van zijn collega Arjen ter Horst: hij had die uitgebreid met hem doorgenomen maar die is blijkbaar niet ontvangen bij NORA. Inmiddels wel !

Alle reacties verwerken we om tot een verbeterde versie te komen waar we dan in de volgende Gebruikersraad op terugkomen. We zien nu al enkele punten waar verbetering nodig en ook mogelijk is:

De rationale aanscherpen
Een visualisatie toevoegen van de relatie van NAP09 met enerzijds de kwaliteitsdoelen c.q. kernwaarden van dienstverlening en anderzijds de implicaties
Een toelichting geven op de relatie van NAP09 met de aangegeven implicaties en hun onderlinge relaties, e.e.a. zoals is bedoeld bij de ISO 42010 (sommigen vinden het fijn dat er veel algemene uitleg is gegeven, anderen verwachten dit meer bij de implicaties)

Als laatste ontstaat een discussie over de samenstelling van een dienst, in de zin van dat je een dienst kan samenstellen uit diensten van andere overheidsorganisaties. Daaruit blijkt dat we nog niet op 1 lijn zitten met z'n allen qua scope en uitleg van het begrip "dienst" c.q. "publieke dienst" of "overheidsdienst".
Het zou goed zijn om zicht te krijgen op de architectuur-aspecten van die samengestelde diensten.

korte pauzebewerken

Bespreking van het advies van Guido Bayensbewerken

15.30 - 16.25 uur
Een werkgroep heeft het advies van Guido voorzien van reflecties voor wat betreft de impact op de NORA en de NORA Gebruikersraad, zie Advies van Guido Bayens beschouwd vanuit de NORA Gebruikersraad en licht dat toe.

Eric Brouwer (NORA Beheer) begint door een stukje geschiedenis te schetsen vanaf 2004. Toen hadden we nog geen NORA en heeft Guido Bayens de noodzaak daarvan aangekaart bij BZK en ICTU. Als de grondlegger van de NORA een advies geeft, is het dus belangrijk om dat zo goed als mogelijk te doorgronden en daar een goed vervolg aan te geven.
Het advies richt zich op de architectuurfunctie voor de Digitale Overheid. Daarmee is duidelijk dat het niet uitsluitend over de NORA of NORA Gebruikersraad gaat, maar nadrukkelijk ook over de Architectuurraad GDI/DO. Tegelijkertijd blijft onduidelijk of deze architectuurfunctie de gehele Nederlandse Overheid omvat. De relatie met de architectuurfunctie in domeinen als Zorg, Onderwijs en ander domeinen blijft hierbij onderbelicht.
Het rapport legt sterk de nadruk op governance vanuit de Digitale Overheid. Die voorgestelde governance is zwaar aangezet, met een formele Architectuurraad die aanzienlijke bevoegdheden zou krijgen. Onduidelijk blijft echter wat het doel en het mandaat van deze Architectuurraad GDI/DO is: waarop kan deze worden aangesproken door de bestuurders van de verschillende domeinen?
Volgens Kees Keulemans (BZK) is het van belang om het advies in de juiste context te zien. Hij geeft aan dat Guido Bayens de Architectuur Digitale Overheid aanzienlijk verder heeft gebracht. BZK/Bureau Architectuur heeft hem gevraagd zijn inzichten en lessen van de afgelopen jaren te delen. Mogelijk leggen we nu te veel nadruk op de governance en kijken we te veel vanuit onze persoonlijke voorkeuren. Wellicht zullen we meer naar de inhoud moeten kijken.
Daar zijn velen het mee eens: laten we vooral blijven kijken hoe we de architectuur op inhoud verder kunnen brengen. De ADO en NORA hebben elk apart architecturen ontwikkeld en daar zit nu overlap in die eruit moet. Vanuit het perspectief van de samenleving is één consistente architectuur voor de overheid(sdienstverlening) wenselijk. Dat kan alleen worden bereikt door samen op te trekken en daar aan te werken. Hoewel dit al enkele jaren wordt onderschreven, komt de samenwerking onvoldoende van de grond. Telkens worden nieuwe onderwerpen bij de ADO opgepakt, zonder structurele afstemming.

Het is niet problematisch dat in het rapport zo veel aandacht is besteed aan governance. Het rapport spreekt zich in het algemeen ook niet echt tegen, op een paar onderdelen na. De reactie erop lijkt wat verdedigend, maar laat tegelijkertijd zien dat het belangrijk is om vast te stellen dat de NORA Gebruikersraad en NORA community een grote toegevoegde waarde hebben náást hiërarchische sturing van de overheidsdienstverlening vanuit de domeinen c.q. sectoren. De kernvraag blijft welke verandering de voorgestelde sturing vanuit de Architectuurraad c.q. BZK/Bureau Architectuur Digitale Overheid (BADO) daarin kan brengen?
Als BZK/BADO in gesprek zou gaan met de directies van de uitvoeringsorganisaties, wat kan BZK dan aanbieden? Hoe worden ze ontzorgd? En welke afspraken worden dan gemaakt over de digitale transitie?

De aanwezigen kunnen zich goed vinden in de 3 punten die zijn benoemd met wat we gaan doen met dit advies.
Bij een aantal leden bestaat twijfel over de toon van een aantal reflecties op het advies en of dit in deze vorm wel gepubliceerd zou moeten worden. Het advies van Guido Bayens zou meer gebruikt mogen worden als inspiratie om een eigen advies op te stellen op basis van onze eigen visie. Dan kan BZK/ BADO die beide adviezen naast elkaar leggen.
Actiepunt 2026-01-20/B: Han Zuidweg en Eric Brouwer: Herformuleren van de reactie op het advies van Guido Bayens: positief houden en vooral kijken wat de NORA Gebruikersraad zelf het beste kan (blijven) doen.

Samenwerking BADO en NORA Beheerbewerken

16.25 - 16.30 uur
Kees Keulemans is recent benoemd als Hoofd Bureau Architectuur Digitale Overheid (BADO) en volgt Patrick Knoester op als portefeuillehouder NORA bij BZK.
Om de Architectuurfunctie van de Nederlandse overheid goed in te richten en het werken met architectuur bij de overheid op een hoger niveau te brengen, zijn vele wegen mogelijk. Momenteel zien we dat naast de NORA (sinds 2005), ook de ADO (sinds 2023) en NeRDS (sinds 2025) daarin een rol kunnen spelen.
Van belang daarbij lijkt vooral te zijn, dat elk hulpmiddel wordt erkend en ruimte wordt gegeven om meerwaarde te genereren. Tegelijkertijd streven we naar synergie tussen de verschillende hulpmiddelen, om zo tot een optimale inzet te komen qua budget en qua schaarse architectuur-kennis.

Kees Keulemans licht de plannen vanuit BADO toe.
Allereerst is het belangrijk om duidelijkheid te scheppen over het doel waarvoor we een bepaalde architectuur inrichten.
De Architectuurraad en de NORA Gebruikersraad kunnen hun onderlinge afstemming versterken, met meer nadruk op de inhoudelijke samenhang.
In het proces om de architectuurfunctie te verbeteren zijn de NORA en de NORA Gebruikersraad nog onvoldoende meegenomen.
NeRDS wordt opgezet als PoC om snel waarde aan te kunnen tonen. Bij veel samenwerkingspartners wordt de waarde erkend. Mocht uiteindelijk blijken dat deze er niet is, dan kunnen we het ook weer snel stoppen door de manier van opzetten.
Op de vraag welke financiën beschikbaar zijn om de ADO en de GDI-domeinarchitecturen met de NORA te integreren, blijkt dat daar geen budget voor is gereserveerd vanuit BADO.
Op de vraag van Kees hoe de deelname aan de overkoepelende werkgroep architectuur van de GDI/DO nu wordt ingevuld vanuit de NORA Gebruikersraad, blijkt dat enkele leden van de NORA Gebruikersraad daar aan deelnemen, zoals vanuit DUO, de RDW, het UWV, RvIG en BADO, of hebben deelgenomen. Tegelijkertijd worden vragen gesteld bij de toegevoegde waarde van die deelname zolang de insteek op de voorzieningen gericht blijft in plaats van op capabilities c.q. afspraken en standaarden.

Vanwege tijdgebrek zijn we niet meer toegekomen aan een inhoudelijke bespreking van de ingebrachte aandachtspunten. Daar zullen we in een volgende bijeenkomst op terug komen.

Op deze pagina