Handreiking NL-SBB

Algemeen

Beheerder: Geonovum

Status bij Forum Standaardisatie: pas toe, leg uit

Waarde van de standaard

De Nederlandse Standaard voor het Beschrijven van Begrippen (NL-SBB) beschrijft een generiek vocabulaire voor het vastleggen van begrippen.

Belangrijke voordelen van de NL-SBB standaard zijn:

Expliciet maken van de betekenis van termen, zodat deze eenduidig geïnterpreteerd kunnen worden en er minder miscommunicatie is.
Verhogen van de uniformiteit van de beschrijving van begrippen, zodat deze eenvoudiger begrepen kunnen worden.
Standaardiseren van de metagegevens van begrippen, zodat de kwaliteit van hun beschrijving wordt verhoogd.
Expliciet maken van de grondslag voor begrippen, zodat deze begrippen en de daarvan afgeleide gegevens traceerbaar zijn naar wet- en regelgeving.

De NL-SBB standaard biedt waarde aan de volgende specifieke doelgroepen:

Doelgroep	Waarde
Burgers en bedrijven	Verhogen van het vertrouwen in de overheid, doordat de relatie naar wet- en regelgeving meer expliciet wordt gemaakt waardoor meer transparantie ontstaat in de grondslag van overheidshandelen.
Gebruikers	Eenvoudiger kunnen begrijpen van informatieproducten doordat zij gebruik maken van goed gedefinieerde begrippen.
Managers	Verhogen van de interoperabiliteit van processen en gegevens in de organisatie, doordat de betekenis van gegevens expliciet kan worden gemaakt. Verhogen van het niveau van datamanagement, doordat gegevens en metagegevens kunnen verwijzen naar goed gedefinieerde begrippen. Verlagen van de afhankelijkheid van leveranciers en hun oplossingen voor het beheren en publiceren van begrippen, doordat deze eenvoudiger kunnen vervangen door andere oplossingen die de standaard ondersteunen.
Informatie- en gegevensmodelleurs	Opstellen van betere informatie- en gegevensmodellen, doordat deze kunnen worden gebaseerd op goed gedefinieerde begrippen.

Werking van de standaard

NL-SBB is de standaard voor het beschrijven van begrippen. Een begrip is een eenheid van denken - idee, betekenis of categorisering. De standaard geeft aan hoe begrippen in een begrippenlijst, taxonomie of thesaurus eenduidig worden beschreven. Het biedt een kader voor het vastleggen van begrippen.

Begrippen worden beschreven in een begrippenkader. Dat is een verzameling van begrippen die in een bepaalde context relevant zijn. Door begrippen te koppelen aan andere objecten kan betekenis worden toegekend aan deze objecten. Zo krijgt bijvoorbeeld een informatie- of gegevensmodel meer betekenis door modelelementen te verbinden aan begrippen. Daarnaast kan het relateren van objecten ervoor zorgen dat deze beter kunnen worden gevonden. Denk bijvoorbeeld aan het relateren van begrippen aan datasets in een datacatalogus om ze beter vindbaar te maken.

Begrippen hebben eigenschappen zoals een voorkeursterm, alternatieve termen, een definitie en een toelichting. Ze kunnen worden gerelateerd aan andere begrippen, gegroepeerd in collecties en verwijzen naar brondocumenten. Relaties tussen begrippen kunnen hiërarchisch zijn, waarbij een begrip een bredere of nauwere betekenis kan hebben dan een ander begrip. Relaties kunnen ook associatief zijn, waarbij gelijkwaardige begrippen in een bepaalde verhouding tot elkaar staan.

De standaard biedt een standaard mapping van begrippen, hun eigenschappen en relaties op de RDF standaard, waarbij met name de SKOS standaard wordt gebruikt. Hierdoor is het mogelijk om een begrippenkader conform de SKOS standaard te publiceren.

De NL-SBB standaard beschrijft ook een verzameling van best-practices. Denk bijvoorbeeld aan gangbare conventies voor het beschrijven van termen.

Relatie met GDI domeinarchitectuur gegevensuitwisseling

De NL-SBB standaard geeft een invulling aan de volgende principes in de domeinarchitectuur.

Principe	Invulling
Gegevens die kunnen worden gedeeld zijn vindbaar, toegankelijk, interoperabel en herbruikbaar	De standaard verhoogt de interoperabiliteit van gegevens doordat de betekenis van gegevens meer expliciet wordt gemaakt.
Gemeenschappelijke begripsvorming is het startpunt	De standaard maakt het mogelijk om de betekenis van begrippen expliciet te maken en op eenduidige wijze kunnen worden beschreven.
Metagegevens zijn begrijpelijk voor mensen	De standaard faciliteert dat gegevens eenvoudiger kunnen worden begrepen.
Metagegevens zijn aan elkaar verbonden	De standaard maakt het mogelijk om relaties te leggen tussen begrippen binnen en tussen begrippenkaders
Metagegevens zijn beschikbaar als Linked Data	De standaard biedt een mapping op de SKOS standaard, die is gebaseerd op Linked Data, waardoor begrippen aan andere metagegevens kunnen worden gerelateerd.

De standaard is ondersteunend aan de volgende functies in het functiemodel van de domeinarchitectuur:

Beheren begrippen en bedrijfsregels
Beschikbaar stellen metagegevens

Positionering van de standaard

Relatie met informatie- en gegevensmodellen

Informatie- en gegevensmodellen kunnen verwijzen naar begrippen. Ze bevinden zich dus op een ander niveau. Begrippen bestaan op het niveau van taal; ze beschrijven woorden (termen) en hun definitie. Informatiemodellen formaliseren deze taal zodat met voldoende exactheid informatie over de werkelijkheid kan worden vastgelegd. De objecttypes in informatiemodellen en hun definitie kunnen overeenkomen met die van begrippen, of daarvan zijn afgeleid. Gegevensmodellen beschrijven de structuur en datatypes van de gegevens die nodig zijn om de informatie te representeren. Ze zijn nodig voor geautomatiseerde verwerking en uitwisseling van gegevens.

Impact van de standaard

De processen voor het creëren en publiceren van begrippen moeten worden ingericht. Dit vraagt het definiëren van rollen, taken en verantwoordelijkheden en het inrichten van systemen. Er zal een tool of systeem moeten worden ingericht om begrippen in te definiëren en te beheren. Voor een eenvoudige begrippenlijst kan hiervoor een spreadsheet worden gebruikt. Een serieus begrippenkader vraagt al snel een uitgebreider systeem, waarin door meerdere mensen aan begrippen kan worden gewerkt en dat ook ondersteuning biedt bij het invoeren van begrippen conform de standaard.

Daarnaast is het belangrijk om de begrippen te publiceren. Hiervoor kan gebruik worden gemaakt van de RDF mapping om begrippen om te zetten naar Linked Data standaarden zoals SKOS. Een machineleesbare versie van het begrippenkader kan vervolgens in allerlei catalogi worden gepubliceerd, zoals de stelselcatalogus. Het is ook vereist om effectief tussen begrippenkaders te kunnen verwijzen.

Aandachtspunten

Hergebruik van begrippen

In veel gevallen zullen begrippenkaders zich baseren op bestaande begrippenkaders. Een uitdaging daarbij is dat het niet wenselijk is om allerlei begrippen en bijbehorende specificaties uit andere begrippenkaders te kopiëren, omdat hierdoor wijzigingen op twee plaatsen moeten worden beheerd. Het is daarom belangrijk om na te denken over hoe met het hergebruik van begrippen uit andere kaders wordt omgegaan. Een optie is om zelf alleen de definitie over te nemen en verder vooral te verwijzen naar het begrip in het andere begrippenkader, waar dan meer informatie te vinden is.

Relatie met andere standaarden

Relatie met SKOS

Een begrip dat is beschreven middels de NL-SBB standaard kan conform de SKOS standaard worden gepubliceerd. Hiervoor biedt de NL-SBB standaard een standaard mapping. Los daarvan kunnen begrippen ook op een andere manier worden gepubliceerd, bijvoorbeeld als bijlage in een document. Voor het effectief kunnen verwijzen tussen begrippenkaders is een machineleesbare versie overigens wel vereist. Anderzijds zijn er ook toepassingen van de SKOS standaard die niet goed passen op de NL-SBB standaard. Denk bijvoorbeeld aan waardelijsten, waarbij de precieze betekenis van de elementen in de waardenlijst niet belangrijk is.

Relatie met MIM

Zoals hiervoor beschreven is het mogelijk om modelelementen in informatie- en gegevensmodellen die zijn beschreven conform de MIM standaard te relateren aan begrippen. Hiervoor is in de MIM standaard het standaard metagegeven “begrip” beschikbaar voor alle modelelementen. Deze kan de vorm aannemen van een term of een URI (verwijzing). Het begrip zelf kan conform de NL-SBB standaard zijn beschreven en/of conform de SKOS standaard zijn gepubliceerd. Dat maakt voor de MIM standaard niet uit en kun je ook niet zien aan de term of URI die verwijst naar het begrip. Als gekozen wordt voor de Linked Data representatie van MIM dan sluit dat wel goed aan op NL-SBB en SKOS, omdat deze ook zijn gebaseerd op Linked Data standaarden. Het is dan eenvoudiger om te navigeren van informatie- of gegevensmodellen naar begrippen.

Relatie met DCAT

Data Catalog Vocabulary (DCAT) is een metadatastandaard en is ontworpen om interoperabiliteit tussen gegevenscatalogi, gepubliceerd op het internet, te vergemakkelijken. DCAT-AP-NL is het Nederlands profiel op DCAT. DCAT maakt decentrale publicaties en ontsluiting van catalogi mogelijk. Het is mogelijk om datasets te beschrijven conform de DCAT standaard. In deze beschrijving is het mogelijk om te verwijzen naar begrippen door gebruik te maken van de “theme” eigenschap. Er zou minimaal verwezen moeten worden naar een begrip in de formele Dataset Theme Vocabulary, maar het is aanbevolen om ook te verwijzen naar domeinspecifieke begrippenkaders.

Je zou een begrippenkader ook kunnen zien als een standaard waar je middels een “conforms to” eigenschap van een dataset naar kunt verwijzen. Daarmee geef je dan aan dat de gegevens in de dataset conformeren aan het begrippenkader.

Een begrippenkader kun je ook zien als een dataset en dus als DCAT dataset kunnen typeren. Daarmee druk je uit dat de het begrippenkader als geheel een eenheid van beheer is. In de NL-SBB standaard is beschreven dat deze typering ook op het niveau van individuele begrippen of delen van begripsbeschrijvingen kunnen worden belegd. De keuze voor het niveau van typering heeft vooral te maken met hoe met versiebeheer van begrippen en begrippenkaders wordt omgegaan.

Relatie met Dublin Core

Dublin Core is een algemene standaard voor metagegevens, die initieel voor webcontent is ontworpen. Het doel ervan was vooral om content op het web goed te kunnen vinden. Webcontent zou zichzelf moeten kunnen beschrijven. De standaard beschrijft veelvoorkomende algemene metagegevens voor allerlei vormen van digitale objecten. Deze metagegevens passen niet goed bij de beschrijving van begrippen. In de mapping van de NL-SBB standaard op RDF wordt de Dublin Core standaard wel gebruikt voor enkele metagegevens over begrippenkaders en brondocumenten.

Op deze pagina