1 Inleiding

1.1 Aanleiding

De overheid digitaliseert en dat roept vragen op over hoe overheidsorganisaties hun processen, gegevens en systemen moeten inrichten. De Generieke Digitale Infrastructuur (GDI) ondersteunt de digitale overheid met afspraken, standaarden en voorzieningen. In de governancestructuur van het Meerjarenprogramma Infrastructuur Digitale Overheid (MIDO) werken overheidsorganisaties samen aan de doorontwikkeling van de digitale overheid en de GDI. Er is vanuit deze governance een meerjarenvisie en een Architectuur Digitale Overheid 2030 opgesteld die op hoofdlijnen beschrijft hoe de digitale overheid zich de komende jaren zou moeten doorontwikkelen. De Architectuur Digitale Overheid wordt nader uitgewerkt in vier domeinarchitecturen op het gebied van interactie, toegang, gegevensuitwisseling en infrastructuur.

Gegevensuitwisseling is het domein dat gaat over het uitwisselen van gegevens tussen de informatiesystemen van overheidsorganisaties en met andere organisaties. Deze gegevens worden richting gebruikers ontsloten in de context van het domein interactie. De beveiligde toegang tot gegevens is onderdeel van het domein toegang. Domein infrastructuur ondersteunt de andere domeinen met infrastructurele voorzieningen, zowel software- als hardwarematig.

Het uitwisselen van gegevens vindt op veel plaatsen en niveaus plaats. Het is een inherent onderdeel van wat organisaties doen. Het zou daarom een onderdeel van de cultuur, besturing en competenties van organisaties moeten zijn. In de praktijk blijkt dat organisaties er vaak onvoldoende aandacht aan geven, waardoor het uiteindelijk meer tijd en geld kost, onvoldoende aansluit bij behoeften van gebruikers en niet voldoet aan relevante wet- en regelgeving. Daarnaast zijn er allerlei ontwikkelingen die om aandacht vragen. Zo komt er nieuwe wet- en regelgeving vanuit Europa die aandacht vraagt en nemen de behoeften van gebruikers alleen maar toe. De Europese datastrategie stelt voor om gegevensruimtes in te richten die drempels moeten wegnemen voor het delen en hergebruiken van gegevens. De impact daarvan op overheidsorganisaties wordt steeds duidelijker, maar moet nog verder uitkristalliseren.

1.2 Dit document

Dit document beschrijft de domeinarchitectuur voor gegevensuitwisseling, als onderdeel van de Generieke Digitale Infrastructuur. Het is opgesteld in een interbestuurlijke architectuurwerkgroep met vertegenwoordigers van verschillende overheidsorganisaties. Deze werkgroep is ondersteund door bureau MIDO van het ministerie van BZK. Het beschrijft relevant beleid, wet- & regelgeving en ontwikkelingen, en vertaalt deze naar een visie en richting voor de inrichting van gegevensuitwisseling bij overheidsorganisaties. De architectuur geeft richting aan ontwerpkeuzes die in programma's en projecten worden gemaakt. Het speelt een formele rol in de kaderstelling, toezicht en monitoring van programma's en projecten die gefinancierd worden vanuit de MIDO governancestructuur. Het document is vooral gericht op enterprise-, informatie- en data-architecten bij overheidsorganisaties.

Het document is een doorontwikkeling van een eerdere versie van de domeinarchitectuur, maar kent een bredere scope en een andere structuur en opzet. Gegevensuitwisseling is breder geïnterpreteerd dan alleen de technische uitwisseling; het is alles wat nodig is om ervoor te zorgen dat gegevens in een registratie beschikbaar zijn voor gebruik. Het omvat ook dat wat in andere contexten “delen”, "verstrekken" of “databeschikbaarheid” wordt genoemd. Het inwinnen, beheren, gebruiken en archiveren van gegevens is buiten scope omdat het geen aspecten zijn van uitwisseling. Tegelijkertijd is wel het onderwerp metagegevens onderdeel van de scope. De reden is dat metagegevens horen bij de gegevens die worden uitgewisseld en essentieel zijn voor een goede en betekenisvolle uitwisseling van gegevens. Daarmee zijn aspecten voor het creëren en publiceren van dit soort metagegevens wel meegenomen.

Er is voor gekozen om de architectuur in de modelleertaal ArchiMate uit te werken. Het bevat dan ook allerlei links die toegang geven tot meer informatie. De modellen worden beheerd in GitHub, waardoor de meest actuele versie daar te vinden is. Daar zijn ook bestanden te vinden die direct kunnen worden ingelezen in het Open Source modelleertool Archi. De ArchiMate modellen zijn ook beschikbaar in NORAonline.

1.3 Documentstructuur

De architectuur is ingedeeld in vier onderdelen:

De kernbegrippen zijn de kern van de taal zoals deze gehanteerd wordt in dit document en de bijbehorende tekst is een samenvatting van zaken die zijn beschreven in de bijlagen.
De veranderfactoren geven richting aan de architectuur, en bestaan uit beleid, wet- en regelgeving, ontwikkelingen en knelpunten.
De gewenste situatie beschrijft een architectuurvisie, architectuurprincipes en voorgestelde veranderinitiatieven. De architectuurprincipes zijn de overtuigingen die het hart van de architectuur vormen en die als richtinggevende uitspraken zijn opgeschreven.
De verdieping beschrijft een uitwerking van de architectuurvisie en architectuurprincipes op de onderwerpen gegevensruimtes, metagegevens, communicatieprotocollen, historie en notificeren. De verdiepende delen zijn vooral bedoeld als uitleg van de architectuurprincipes. Ze geven aanvullende inzichten en handreikingen.
In de bijlagen zijn meer algemene modellen en beschrijvingen opgenomen van de functies, objecten, rollen, voorzieningen, standaarden en begrippen die van toepassing zijn op gegevensuitwisseling. Het beschrijft ook de relatie van de architectuurprincipes met de Architectuur Digitale Overheid en NORA en de betrokkenen bij de totstandkoming van dit document.

1.4 Relatie met andere architecturen

Deze domeinarchitectuur is gerelateerd aan de andere domeinarchitecturen, maar met name aan de architectuur voor toegang omdat het uitwisselen van gegevens in veel gevallen om toegang vraagt en anderzijds omdat er gegevens moeten worden uitgewisseld om te bepalen of toegang kan worden verstrekt. Er is daarom gekozen om het onderwerp toegang in deze domeinarchitectuur niet uit te diepen.

Deze domeinarchitectuur is afgestemd op de Architectuur Digitale Overheid 2030 en de NORA. Hierdoor is deze domeinarchitectuur te beschouwen als een doorvertaling en concretisering van deze overkoepelende architecturen. Er is een specifieke bijlage in dit document waarin de relatie is gelegd tussen de architectuurprincipes in deze domeinarchitectuur en uitspraken in de Architectuur Digitale Overheid en NORA.

1.5 Relatie met andere initiatieven

Er zijn allerlei andere initiatieven die zijn gerelateerd aan gegevensuitwisseling. Het belangrijkste programma dat er op het moment van schrijven van dit document loopt is het programma Federatief Data Stelsel (FDS), als onderdeel van het programma Interbestuurlijke Data Strategie (IBDS). Er is regelmatig afgestemd met programma FDS om conflicten en overlap te voorkomen. De nadruk in programma FDS ligt op het op een verantwoorde wijze delen van gegevens tussen sectoren. De nadruk in deze architectuur ligt op het in meer algemene zin beschrijven van hoe met gegevensuitwisseling wordt omgegaan. De architectuur van het federatief datastelsel is een verdere concretisering van de domeinarchitectuur, waarin meer specifieke keuzes worden gemaakt.

Andere belangrijke programma's die impact hebben op gegevensuitwisseling zijn het programma Regie op Gegevens, het programma EDI-stelsel NL en het programma Single Digital Gateway (SDG). De eerste twee programma's hebben onderling een sterke relatie, omdat ze eigenlijk beiden aandacht geven aan de implementatie van de nieuwe eIDAS verordening en het gebruik van European Digital Identity Wallets. Er is afgestemd met deze programma's om dat wat hierover duidelijk is in de architectuur een plek te geven. Dat geldt ook voor het programma Single Digital Gateway, in het kader waarvan het Once Only Technical System (OOTS) wordt geïmplementeerd.

Volgende pagina: 2 Kernbegrippen

Op deze pagina