Rollen van organisaties bij gegevensuitwisseling
Deze pagina beschrijft de rollen die organisaties kunnen innemen bij het inwinnen, beheren en uitwisselen van gegevens. De rollen zijn daarmee relevant om duiding te geven aan wat organisaties doen in ketens waarbij gegevens worden uitgewisseld. Dat is ook relevant in de context van datastelsels (dataspaces) zoals het Federatief Datastelsel. Het kijken vanuit deze rollen kan helpen om nieuwe ketens te ontwerpen of bestaande ketens beter te begrijpen. Er kunnen daarbij bijvoorbeeld inzichten ontstaan over het ontbreken van rollen of rollen die mogelijk beter van elkaar kunnen worden gescheiden.
De rollen zijn vooral gebaseerd op de Domeinarchitectuur Gegevensuitwisseling. Bij iedere rol worden waar relevant ook alternatieve termen en een toelichting gegegeven. Er is ook een mapping op de rollen in DCAT-AP-NL 3.0 opgenomen. Naast de drie directe rollen (creator, publisher, contactpoint) is het in het Nederlands profiel ook mogelijk om via een qualified attribution te verwijzen naar de rollen in ISO 19115. Deze zijn daarom ook meegenomen in de mapping op de rollen die op deze pagina worden voorgesteld. De mapping betekent overigens niets meer dan: als je deze rol in DCAT een plek wilt geven, gebruik dan de voorgestelde DCAT rol. Het is niet de bedoeling om te stellen dat de rollen synoniemen zijn.
In de volgende figuur is de samenhang van de voorgestelde rollen weergegeven. Je kunt hierin ook een globaal proces zien, maar dat is niet de primaire doelstelling van de figuur. De rollen en bijbehorende verantwoordelijkheden zijn niet verplicht. Er moet contextueel worden bepaald in hoeverre ze relevant zijn. De lijst van rollen is ook niet uitputtend; er kunnen in omstandigheden ook andere rollen relevant zijn.
Bepaalde taken, zoals het definiëren van begrippen, informatie- en gegevensmodellen, kunnen door meerdere rollen uitgevoerd worden en staan daardoor minder expliciet benoemd. Dat betekent echter niet dat ze niet belangrijk zijn. Voor het specifieke voorbeeld is er wel een taak bij de opdrachtgever benoemd voor het geven van een opdracht voor het opstellen van begrippen, informatie- en gegevensmodellen.
De rollen zijn nadrukkelijk niet bedoeld als juridische begrippen. Ze zijn vooral gericht op het creëren van een algemeen begrip. Er is in wet- en regelgeving een grote diversiteit aan definities, die ook niet eenvoudig te verenigen is.
Bronhouderbewerken
Een rol van een partij die verantwoordelijk is voor de inhoud en kwaliteit van een registratie die als bron is aangewezen.
Voorkeursterm: bronhouder
Toelichting: Een bron is een registratie die is aangewezen als de plaats waarin gegevens worden beheerd. Een bronhouder is een verwerkingsverantwoordelijke in termen van de AVG. De verwerkingsverantwoordelijke is de partij die het doel van en de middelen voor de verwerking van persoonsgegevens bepaalt. Een bronhouder kan taken uitbesteden aan gegevensinwinners en gegevensbeheerders. Die partijen zijn dan verwerkers in termen van de AVG. De verwerker is de partij die persoonsgegevens verwerkt namens de verwerkingsverantwoordelijke. Een bronhouder is niet per definitie verantwoordelijk voor de gehele inhoud van de registratie te betreffen; het kan ook alleen betrekking hebben op een subset.
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: owner
Taken:
- Inwinnen gegevens
- Vastleggen historie
- Borgen beschikbaarheid van gegevens
- Borgen van de kwaliteit van gegevens
- Opstellen gebruiksvoorwaarden
- Onderzoeken en verwerkingen terugmeldingen
- Opstellen en vastleggen afspraken met gegevensinwinners, -beheerders en -aanbieders
Domeinregisseurbewerken
Een rol van een partij die verantwoordelijk is voor de inrichting en besturing van een stelsel voor gegevensuitwisselingen in een domein.
Voorkeursterm: domeinregisseur, data space authority
Toelichting: Een kernonderdeel van een dergelijk stelsel is een verzameling afspraken (stelselafspraken) over hoe deelnemers met elkaar samenwerken en aan welke voorwaarden deelnemers moeten voldoen. Dit wordt ook wel een vertrouwensraamwerk genoemd.
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: geen
Taken:
- Organiseren samenwerking
- Opstellen stelselafspraken
- Laten inrichten van voorzieningen voor het domein
- Aansluiten partij als deelnemer
- Evalueren en bijstellen afspraken met partij
- Evalueren en bijstellen stelselafspraken
- Evalueren en bijstellen samenwerking
Gegevensaanbiederbewerken
Een rol van een partij die gegevens beschikbaar maakt voor gegevensafnemers door gegevensdiensten aan te bieden op een dataset.
Voorkeursterm: gegevensaanbieder
Alternatieve termen: aanbieder, data-aanbieder, verstrekker, verstrekkende partij, leverancier, distributeur
Toelichting: Een gegevensaanbieder kan gegevens aanbieden van meerdere bronhouders. Een specifieke vorm van gegevensaanbieder is een partij die een landelijke voorziening aanbiedt voor bijvoorbeeld een landelijke basisregistratie. Een gegevensaanbieder kan logging van gegevensuitwisselingen uitbesteden aan een verrekenhuis.
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: publisher, contactpoint
Taken:
- Ontwikkelen en beheren gegevensdiensten
- Opstellen en vastleggen afspraken met afnemers
- Beheren metagegevens t.b.v. vindbaarheid, toegang en gebruik
- Beschikbaar stellen gegevens
- Beschikbaar stellen metagegevens
- Notificeren over gebeurtenissen
- Ontvangen terugmeldingen
- Verlenen toegang
- Loggen verzendingen
- Vertalen gegevens
- Toetsen van gegevensuitwisseling aan gebruiksvoorwaarden
- Afhandelen van vragen, incidenten en wijzigingsverzoeken m.b.t. datasets en gegevensdiensten
Gegevensafnemerbewerken
Een rol van een partij die gegevens van andere partijen afneemt en beschikbaar stelt voor gebruik.
Voorkeursterm: gegevensafnemer
Alternatieve termen: afnemer, data-afnemer, ontvanger, ontvangende partij
Toelichting: Een gegevensafnemer kan gegevens afnemen van meerdere gegevensaanbieders en/of intermediairs. Een gegevensafnemer is een organisatie, waarbinnen zich gebruikers begeven die de gegevens daadwerkelijk gebruiken. Een gegevensafnemer is een verwerkingsverantwoordelijke in termen van de AVG. Het gebruik dat een gegevensafnemer faciliteert kan ook bestaan uit de geautomatiseerde verwerking van gegevens. Deze rol wijkt af van de rol data-afnemer in het Federatief Datastelsel, die de rol data-afnemer relatief ten opzichte van het stelsel definieert. De rol afnemer komt ook niet overeen met de rol gebruiker. Een gebruiker is een individu die taken uitvoert namens een afnemer. Een gegevensafnemer kan logging van gegevensuitwisselingen uitbesteden aan een verrekenhuis.
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: mediator
Taken:
- Toetsen van gegevensuitwisseling aan privacy en ethiek
- Beschrijven grondslag en doelbinding van gebruik van gegevens
- Definiëren kwaliteitseisen vanuit gebruik
- Ontvangen gegevens
- Valideren gegevens
- Afhandelen notificaties
- Terugmelden gerede twijfel over de juistheid van een gegeven
- Loggen ontvangsten en verwerkingen
- Vertalen gegevens
Gegevensarchivarisbewerken
Een rol van een partij die verantwoordelijk is voor het langdurig bewaren en vernietigen van gegevens.
Voorkeursterm: gegevensarchivaris
Alternatieve termen: archiefdienst
Taken:
- Langdurig bewaren van gegevens
- Converteren van gegevens naar duurzaam formaat
- Beschikbaar stellen van gegevens
- Vernietigen van gegevens
Gegevensbeheerderbewerken
Een rol van een partij die verantwoordelijk is voor het beheren van gegevens.
Voorkeursterm: gegevensbeheerder
Toelichting: Binnen een organisatie ligt deze verantwoordelijkheid vooral bij datastewards.
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: custodian
Taken:
- Opslaan van gegevens zodat ze beschikbaar zijn voor bevraging
- Vastleggen historie
- Beheren structurele metagegevens
- Borgen beschikbaarheid van gegevens
- Borgen van de kwaliteit van gegevens
- Beheren metagegevens over kwaliteit
- Beheren autorisaties
- Onderzoeken en verwerkingen terugmeldingen
Gegevensinwinnerbewerken
Een rol van een partij die verantwoordelijk is voor het creëren van gegevens.
Voorkeursterm: gegevensinwinner
Alternatieve termen: inwinner
Toelichting: Inwinnen wordt breed geinterpreteerd. Het gaat zowel om het gebruik van meetinstrumenten als om het handmatig invoeren van gegevens. Het achteraf corrigeren van fouten in de ingewonnen gegevens is de verantwoordelijkheid van de rol gegevensbeheerder, tenzij hiervoor opnieuw terug moet worden gegaan naar de originele bron van de gegevens. In dat geval is dat weer een verantwoordelijkheid van de gegevensinwinner.
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: contributor of creator
Taken:
- Beheren meetinstrumenten
- Calibreren meetinstrumenten
- Inwinnen gegevens
- Toevoegen metagegevens over inwinning
- Controleren ingewonnen gegevens op (basis)kwaliteit
Intermediairbewerken
Een rol van een partij die toegevoegde waarde levert in de keten tussen gegevensaanbieders en gegevensafnemers.
Voorkeursterm: intermediair
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: processor
Taken:
- Afnemen gegevens
- Vertalen gegevens
- Aanbieden gegevens
Opdrachtgeverbewerken
Een rol van een partij die verantwoordelijk is voor een registratie en het beschikbaar stellen van gegevens uit deze registratie.
Voorkeursterm: opdrachtgever
Toelichting: Een opdrachtgever van een basisregistratie is het verantwoordelijke ministerie.
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: funder
Taken:
- Verstrekken opdracht aan bronhouders en aanbieders
- Verstrekken opdracht voor het opstellen van een begrippenkader, informatie- en gegevensmodellen voor de registratie
Toetsingscommissiebewerken
Een rol van een partij die een onafhankelijk oordeel kan vellen over de wenselijkheid van het uitwisselen van gegevens vanuit het perspectief van privacy en ethiek.
Voorkeursterm: toetsingscommissie
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: geen
Taken:
- Toetsen van gegevensuitwisseling aan privacy en ethiek
Toezichthouderbewerken
Een rol van een partij die verantwoordelijk is voor het toezien of een registratie in overeenstemming met eisen, afspraken en wetgeving opereert.
Voorkeursterm: toezichthouder
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: stakeholder
Taken:
- Bewaken eisen, afspraken en wetgeving
Verrekenhuisbewerken
Een rol van een partij die ervoor zorgt dat aangetoond kan worden dat gegevensuitwisselingen hebben plaatsgevonden en clearing en settlement hiervan kan uitvoeren.
Voorkeursterm: verrekenhuis
Alternatieve termen: vereffeningsinstelling, clearinghouse, clearing house
Toelichting: Deze rol is afkomstig uit de referentie-architectuur van de International Data Spaces Association (IDS RAM). Een verrekenhuis is te zien als een specifieke vorm van intermediair.
Rol in DCAT-AP-NL 3.0: geen
Taken:
- Vastleggen verzending en ontvangst van gegevens
- Rapporteren over verzending en ontvangst van gegevens
- Verrekenen kosten tussen partijen
7 april 2026 11:46:16
23 december 2025 07:02:46
7 april 2026 11:46:16
80
Informatief
