Sandbox:Capabilities

Uit NORA Online
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Deze pagina is een concept. Reacties via naam@organisatie.nl of tekstvoorstellen in de wiki zijn welkom.


Sjabloon:Capabilities

Tijdelijke lege afbeelding

Wat zijn Capabilities?[bewerken]

Een capability is een vermogen ('ability') van een organisatie, persoon of systeem om een zekere prestatie te leveren.

Capabilities zijn af te leiden uit bedrijfsdoelstellingen en ze zijn wat je nodig hebt om de beoogde bedrijfsresultaten te behalen. Zowel wat betreft mensen als middelen. De Van Dale omschrijft een capability als iets van kracht, macht en capaciteit, kortom 'het vermogen' om iets te doen. In lijn met de Nederlandse standaard voor het beschrijven van begrippen (NL-SBB) is er dan sprake van één voorkeursterm en één of meer alternatieve termen. In dit geval gaan we er vanuit dat 'Capability' de voorkeursterm is of wordt, en 'Vermogen' een alternatieve term is of wordt. De term 'Generieke functie' lijkt niet geheel te voldoen aan de beoogde inhoud en wordt hier dus niet gehanteerd. De NORA zal daar in een later stadium op moeten worden aangepast.

Capabilities zijn:

  • zodanig geformuleerd dat binnen de organisatie werkende medewerkers ze begrijpen
  • stabiel van aard en wijzigen alleen bij grote veranderingen.
  • modulair van aard; een capabiltiy kan (sub)capabilities hebben en zelf onderdeel zijn van een capability
  • te realiseren door een samenstel van binnen de organisatie aanwezige functies, processen, applicaties, data, technologie.

Waarom zijn Capabilities van belang?[bewerken]

//TE DOEN: Aanvullen het belang van Capabilities voor de burger en voor architecten / NORA
Aantekening tekst:

  • Organisaties hebben Capabilities vanuit eigen ‘belang’, maar de maatschappij heeft behoefte aan combinaties van Capabilities van verschillende organisaties omdat er ‘waarde’ verwacht wordt. De term waardestromen viel. Dit is ter sprake gekomen rondom de Netbeheerder en Gemeente die samen zorgen voor de energievoorziening. (Gebouwen vergunningen etc.) Ander voorbeeld was Vergunning voor evenementen in een gemeente en Begeleiding vanuit Politie ten behoeve van openbare orde.
    Kijk ook naar link naar de 8 werkstromen (Het procesmodel en de werkstromen van de overheidsorganisatie) voor een iets generieke kijk. En bijv. Monitor Brede Welvaart & de SDG’s 2022 voor een insteek van de ‘waarden’
  • Het denken in Capabilities hoort rekening te houden met de invalshoek ‘bestaan/aanwezigheid’
    Een capability kan een status hebben reeds aanwezig in de organisatie, dan wel gewenst of noodzakelijk.

Hoe zijn Capabilities te positioneren?[bewerken]

Capabilities kunnen op de verschillende lagen van de NORA verschillende vormen aannemen. Ter illustratie:

  • Op de Organisatorische laag is een Capability voor een organisatie als Politie bijvoorbeeld Arrestantenzorg, Forensisch Onderzoek, Evenement begeleiding, Noodhulp verlenen. Voor een gemeente is dat bijvoorbeeld Vergunning verlenen, Toezicht houden bij bouwwerkzaamheden, of Verschaffen identiteitspapieren.
  • Op de IT-infrastructuurlaag (nu nog 'Netwerklaag' geheten) is een Capability juist meer Veilige gegevensuitwisseling of Begrensde toegang.

Zo varieert een Capability per laag en per domein van het NORA Vijflaagsmodel. Tegelijkertijd bestaat er ook veel gelijkvormigheid tussen Capabilities: sommige Capabilities komen zelfs in alle domeinen voor, en soms zelfs in vrijwel gelijke vorm. Denk aan de ondersteunende (secundaire) taakgebieden van een organisatie: de aard van huisvesting of personeelszaken verschilt niet zoveel tussen verschillende domeinen. Het zijn juist de primaire taakgebieden van de domeinen waar de grootste verschillen in optreden. Een waterschap doet nou eenmaal heel andere dingen dan het Ministerie van Sociale Zaken of een onderwijsinstelling. Ook binnen een domein bestaan grote verschillen in Capabilities, zowel in de primaire als de secundaire taakgebieden. Zo is het vervoeren van ouderen binnen een gemeente iets heel anders dan het verstrekken van een uitkering, en levert huisvesting heel andere prestaties dan personeelszaken. En toch hebben al die Capabilities ook weer gemeenschappelijke kenmerken, en zéker gemeenschappelijke doelen.

Hiermee kunnen we stellen dat er zowel een enorme variatie tussen Capabilities bestaat als grote overeenkomsten: de aard en granulariteit varieert sterk. Het is dus zaak een as te bepalen grof naar fijn, van generiek naar specifiek, waarop we Capabilities kunnen positioneren, zodat we een gemeenschappelijk grondslag kunnen onderkennen en de variatie naar de verschillende domeinen en taakgebieden kunnen ondersteunen. Deze as is in onderstaande figuur geschetst.

Schets van de Capability-as, van generieke naar specifieke Capabilities

Capabilities, van generiek naar specifiek[bewerken]

Als startpunt voor de as kunnen we kijken naar het doel van de overheid, het bestaansrecht, de missie, de generieke taken, en welke Capabilities daarvoor vereist zijn. De Rijksoverheid [formuleert] dat als het werken aan een rechtvaardige, ondernemende en duurzame samenleving waarin mensen en maatschappelijke organisaties zich in vrijheid en veiligheid kunnen ontplooien. Dat kunnen we dus beschouwen als de kern-Capability van de overheid. De uitvoerende overheid treedt daarbij op als dienstverlener naar die mensen en maatschappelijke organisaties, waarbij de volksvertegenwoordiging afspraken met die overheid maakt over de uitvoering ván die dienstverlening. Bij de afspraken over de dienstverlening horen ook gebruiksvoorschriften voor de burger (gedragsregels). De dienstverlening omvat daarom zowel de levering van de overeengekomen diensten als toezicht en handhaving voor de borging van die levering.

De Grondslagenlaag van het NORA Vijflaagsmodel specificeert de eisen en beginselen die voor de overheidsdienstverlening van toepassing zijn, in de vorm van alle wet- en regelgeving die door de volksvertegenwoordiging is vastgesteld. Daarbij staat waardecreatie voor die mensen en maatschappelijk organisaties (kortweg 'de burger') centraal, in de vorm van een aantal duurzame ontwikkelingsdoelen. De meest generieke specificatie van de Capabilities van de overheid heeft dus betrekking op het kunnen creëren van waarde voor de burger. Dat wordt gerealiseerd door een stelsel van voorzieningen die de overheid beschikbaar maakt voor die burger. De overheid maakt met de volksvertegenwoordiging afspraken over de kenmerken ván die voorzieningen. De prestatie van de overheid bestaat daarmee uit het leveren van diensten aan de burger.

De gemeenschappelijke architectuur achter elke overheidsorganisatie[bewerken]

De Organisatorische laag van het NORA Vijflaagsmodel specificeert hoe een overheidsorganisatie de uitvoering van de dienstverlening organiseert. De universele inrichting van het managementsysteem van een overheidsorganisatie levert daarvoor de meest generieke uitwerking, en dus de meest generieke Capabilities. Daarmee kunnen we voor elke individuele overheidsorganisatie de volgende vijf generieke Capabilities definiëren:

  • afspreken: het afhandelen van wensen om nieuwe diensten af te spreken of de afspraken over bestaande diensten aan te passen (denk aan het vaststellen van een nieuwe wet of verordening)
  • wijzigen: het structureel aanpassen van diensten voor zover dat binnen deze afspraken valt (denk aan het verstrekken van een ventvergunning en een staanplaats aan een marktkoopman, of het aanleggen van een nieuwe brug)
  • herstellen: het herstellen van storingen in de afgesproken dienstverlening (denk aan het repareren van een kapotte brug)
  • uitvoeren: het leveren van alle overeengekomen voorzieningen, plus alle extra leveringen die binnen de afspraken mogelijk zijn gemaakt maar die geen structurele wijzigingen veroorzaken aan de uitvoering van de afgesproken dienstverlening (denk aan het beschikbaar stellen van een archief, plus het op aanvraag leveren van een uitdraai van documenten uit dat archief)
  • verbeteren: het voortdurend verbeteren van de afgesproken dienstverlening (denk aan het wegnemen van bedreigingen en het doorvoeren van innovaties).

De universele werkwijzen voor deze generieke Capabilities laten zich vervolgens vertalen naar elke verbijzondering in een domein of taakgebied.

De verbijzondering naar domeinen en taakgebieden[bewerken]

Elk domein heeft overeenkomstige en verschillende Capabilities. De specificatie naar de kenmerken en taken van het domein leveren dan de specifieke Capabilities. Daarbij kunnen we in eerste instantie onderscheid maken naar de primaire taakgebieden van die domeinen en de secundaire taakgebieden. De secundaire taakgebieden zijn in beginsel behoorlijk gelijkvormig: Capabilities inzake personeelszaken en huisvesting van een waterschap zijn in essentie niet veel anders dan bij personeelszaken en huisvesting van een gemeente. Een gangbare indeling van die secundaire taakgebieden volgt het acroniem SCOPAFIJTH (ook wel verkort weergegeven als PIOFACH):

  • S: Security (Beveiliging)
  • C: Communicatie
  • O: Organisatie
  • P: Personeel
  • A: Administratieve organisatie
  • F: Financiën
  • I: Informatievoorziening
  • J: Juridisch
  • T: Technologie
  • H: Huisvesting

In de referentiearchitecturen van de domeinen vinden we deze indeling regelmatig gedetailleerd terug, niet alleen in de vorm van Capabilities, maar veelal zelfs in de vorm van organisatorische functies die zich op die Capabilities richten.

In de secundaire taakgebieden van de domeinen treffen we een veel grotere variatie van Capabilities aan. Als voorbeeld kunnen we kijken naar de referentiearchitecturen van Nbility, de VERA en de GEMMA.

  • NBility (Netbeheerders Business Capability) hanteert een hoge mate van abstractie voor de indeling van haar Business Capabilities en onderscheidt voor het primaire taakgebied op het hoogste niveau:
    • Klanten bedienen: dit omvat afspreken, uitvoeren, maar ook verbeteren
    • Energie transporteren: dit omvat uitvoeren en herstellen
    • Ontwikkeling en instandhouding van energienetten besturen: dit omvat wijzigen, uitvoeren en verbeteren
    • Energietransport en -netten meten: dit valt geheel binnen uitvoeren
    • Werkzaamheden uitvoeren aan energienetten: dit valt eveneens geheel binnen uitvoeren
    • De energiemarkt faciliteren: dit omvat afspreken en uitvoeren
  • De referentiearchitectuur van de VERA hanteert een basisarchitectuur met de volgende generieke functies:
    • Besturende functies: dit omvat wijzigen
    • Klantcontacten: dit omvat de intake van verzoeken voor afspreken, wijzigen en uitvoeren
    • Risicobeheersing: dit omvat verbeteren en uitvoeren
    • Incidentbeheersing: dit omvat herstellen, uitvoeren en verbeteren
    • Normaliseren: dit omvat de afsluitende activiteit van afspreken, wijzigen, herstellen en uitvoeren, alsmede verbeteren
    • en de secundaire functies t.b.v. ondersteunen en beheren.
  • De referentiearchitectuur van de GEMMA hanteert aanzienlijk meer detaillering in de beschrijving van haar tientallen Capabilities. Onder de letter 'A' vermeldt de GEMMA bijvoorbeeld:
    • Abonneren op en notificeren van gebeurtenissen: dit valt geheel binnen uitvoeren
    • Authenticeren van dienstenafnemers: idem
    • Authenticeren van eindgebruikers: idem
    • Autoriseren van dienstenafnemers: idem
    • Autoriseren van dienstengebruik: idem
    • Autoriseren van eindgebruikers: idem
    • Een Capability zoals Beveiligen van communicatie-netwerken omvat echter zowel afspreken, wijzigen, herstellen, uitvoeren en verbeteren

De primaire taakgebieden van alle domeinen bevatten in beginsel dus de toegepaste uitwerkingen van de vijf generieke Capabilities zoals die op laag 2 van het NORA Vijflaagsmodel zijn gespecificeerd. De gemeenschappelijkheid van die domeinspecifieke Capabilities wordt dan ook ondersteund door deze Capabilities te refereren naar die gemeenschappelijke grondslag in de vorm van de generieke capabilities, en daarna te onderzoeken in welke mate de toepassingen overeenkomen dan wel afwijken vanwege het unieke karakter van het betreffende taakgebied. Voor de secundaire taakgebieden van de domeinen geldt dat deze in hoge mate overeenkomen en eenvoudig af te beelden zijn op de generieke Capabilities.

RESTERENDE OVERWEGINGEN UIT DE BESTAANDE TEKST: Nog enkele vraagstukken:

  • Capabilities en diensten hebben een relatie met elkaar. Je kunt:
    • Een dienst zien als een Capability
    • Een dienst opbouwen uit Capabilities
    • Een Capability opbouwen uit meerdere diensten


Direct aan de slag
Domeinen
Interne link
Interne link
Puzzelstuk.png
Samen leren & zoeken

Er zijn al organisaties die ervaring opgedaan hebben met Capabilities of Vermogens.

Voorbeelden:

NBility model
VERA basisarchitectuur
GEMMA tientallen Capabilities
Gereedschap.png
Meer informatie & Contact

Er zijn meerdere ArchiMate modelering-strategieën mogelijk voor een Capability.

  • Afhankelijke van de status een bedrijfsfunctie (aanwezig) of capability (gewenst)
  • Container van bedrijfsfuncties en resources voor status aanwezig en noodzakelijk, en dan de status gewenst uitdrukken via Archimate motivatie-laag

Nuttige links:

Generieke functies
Archimate Capability
Archimate motivatie laag

Dit thema wordt opgebouwd en beheerd door:

Werkgroep Capabilities

Contactpersoon: Pascal de Haan, pascal.de.haan@politie.nl

Contact.png