3 Veranderfactoren
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de veranderfactoren die richting geven aan de architectuur. Het beschrijft de belangrijkste beleid en wet- en regelgeving die van toepassing zijn, de ontwikkelingen die spelen en de knelpunten die er op dit moment bestaan.
3.1 Beleid
De domeinarchitectuur beschrijft een aantal belangrijke beleidsdocumenten die invloed hebben op gegevensuitwisseling. Overheidsorganisaties zouden zich bewust moeten zijn van dit beleid en van het feit dat dit directe invloed heeft op hun eigen beleidsvorming.
A European strategy for data
Vanuit de Europese datastrategie wil de Commissie de ontwikkeling van gemeenschappelijke Europese gegevensruimtes (data spaces) in strategische economische sectoren en gebieden van algemeen belang bevorderen. Deze sectoren of domeinen zijn die waar het gebruik van data een systemische impact zal hebben op het hele ecosysteem, maar ook op burgers. De EU-brede gegevensruimte is waar alle aspecten uit de Data Governance Act, Data Act en Open Data Directive tot praktische uitdrukking komen. In de visie van de Europese strategie voor gegevens is de totstandbrenging van gemeenschappelijke, interoperabele gegevensruimtes in de hele EU in strategische sectoren gericht op het wegnemen van belemmeringen voor het delen van gegevens door de nodige instrumenten en infrastructuren te combineren en vertrouwenskwesties aan te pakken door middel van gemeenschappelijke regels.
Interbestuurlijke Datastrategie
De interbestuurlijke datastrategie schetst op hoofdlijnen hoe de overheid met data maatschappelijke opgaven beter kan adresseren, waarbij risico’s van datagebruik goed worden afgewogen. Daarnaast bevat de datastrategie eerste suggesties voor verdere uitwerking van systeemfuncties. De IBDS is het resultaat van nauwe samenwerking tussen departementen, uitvoeringsorganisaties en koepels van medeoverheden. Samen zetten zij met deze strategie een ambitieuze stap. Eén van de middelen bij die strategie is het opzetten van een Federatief Datastelsel (FDS): een geoptimaliseerd stelsel voor het verantwoord gebruiken van data uit verschillende gegevensbronnen. Het doel is dat het stelsel via afspraken en oplossingen data beschikbaar maakt voor zo breed mogelijk gebruik.
Nederlandse digitaliseringsstrategie Deze strategie beoogt digitale technologie verantwoord in te zetten en goede dienstverlening te bieden aan burgers en ondernemers. Naast goede dienstverlening moet de overheid haar digitale weerbaarheid en digitale autonomie versterken. Overheidsorganisaties moeten worden versterkt door politiek-bestuurlijke aansturing, efficiëntere samenwerking, zich als één overheid op te stellen en in te zetten op digitaal vakmanschap. De strategie richt zich in het bijzonder op kunstmatige intelligentie, data en cloud. De intentie is om data beter te delen en deze meer te benutten voor maatschappelijke opgaven en betere dienstverlening. Er wordt strategisch ingezet op het federatief datastelsel en de daarbij behorende standaarden. De Centrale Commissie Gegevensgebruik helpt bij het oplossen van knelpunten in het realiseren van uitwisselingen.
Nederlandse digitaliseringsstrategie
Deze strategie beoogt digitale technologie verantwoord in te zetten en goede dienstverlening te bieden aan burgers en ondernemers. Naast goede dienstverlening moet de overheid haar digitale weerbaarheid en digitale autonomie versterken. Overheidsorganisaties moeten worden versterkt door politiek-bestuurlijke aansturing, efficiëntere samenwerking, zich als één overheid op te stellen en in te zetten op digitaal vakmanschap. De strategie richt zich in het bijzonder op kunstmatige intelligentie, data en cloud. De intentie is om data beter te delen en deze meer te benutten voor maatschappelijke opgaven en betere dienstverlening. Er wordt strategisch ingezet op het federatief datastelsel en de daarbij behorende standaarden. De Centrale Commissie Gegevensgebruik helpt bij het oplossen van knelpunten in het realiseren van uitwisselingen.
GDI-Meerjarenvisie
Deze meerjarenvisie biedt in eerste instantie inzicht en overzicht in de relevante politieke, beleidsmatige en technische ontwikkelingen, ook internationaal, en geeft op basis daarvan richting aan de doorontwikkeling van de GDI. Ook benoemt het principes en uitgangspunten die worden gehanteerd bij de stapsgewijze realisatie van de beschreven ambities. Het MIDO is daarmee de concretisering van datgene dat interbestuurlijk gezamenlijk wordt georganiseerd aan afspraken, standaarden en voorzieningen om de ambities uit de Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren waar te maken.
I-strategie Rijk
In deze I-strategie staan de gezamenlijke prioriteiten van de Chief Information Officers (CIO’s) van het rijk voor de informatievoorziening. Iedere prioriteit is uitgewerkt in een aantal actiepunten. Data is een expliciet aandachtspunt in deze I-strategie. Datamogelijkheden zijn geen sluitstuk, maar het vertrekpunt. Met data zijn we in staat om onze processen te verbeteren en vernieuwen, en betere en innovatievere besluiten te nemen. Ook zijn we wendbaarder wanneer we door inzet van data sneller inspelen op maatschappelijke veranderingen.
Baseline Informatiebeveiliging Overheid
De Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) is een normenkader voor informatiebeveiliging en geeft het basisniveau voor informatiebeveiliging waar alle overheidspartijen aan moeten voldoen. Door dit eenduidige normenkader binnen de overheid, wordt een stevige basis gelegd voor de verdere optimalisering van informatiebeveiliging binnen de gehele overheid en ontstaat een gemeenschappelijke taal die bijdraagt aan veilige samenwerking in ketens binnen de overheid. De BIO is gebaseerd op de NEN-ISO/IEC 27002.
3.2 Wet- en regelgeving
De domeinarchitectuur beschrijft de belangrijkste wet- en regelgeving die van toepassing is op gegevensuitwisseling. Dat betreft met name nieuwe wet- en regelgeving vanuit Europa, inclusief de Nederlandse invulling daarvan, gegeven dat dit een belangrijke bron voor verandering is voor gegevensuitwisseling. Er heeft geen detailanalyse van de wet- en regelgeving plaatsgevonden. Daarmee kan er ook geen garantie worden gegeven dat het volgen van deze architectuur automatisch leidt tot het volledig voldoen aan de wet- en regelgeving.
Data Governance Act
Deze verordening is het eerste wetgevend voorstel uit de Europese datastrategie en heeft als doel databeschikbaarheid voor hergebruik in de EU te faciliteren door vertrouwen in data-tussenpersonen te vergroten en datadeelmechanismes in de EU te versterken. De verordening heeft vier hoofdonderdelen: hergebruik van beschermde gegevens in het beheer van openbare lichamen, voorwaarden voor datadeeldiensten, data-altruïsme en een Europese Data Innovatie Raad. Daarnaast gaat de verordening in op handhaving en toezicht en de internationale datastromen die verbonden zijn aan bovenstaande onderdelen.
General Data Protection Regulation
Deze verordening standaardiseert de regels voor de verwerking van persoonsgegevens door particuliere bedrijven en overheidsinstanties in de Europese Unie. Het doel van de verordening is het garanderen van de bescherming van persoonsgegevens binnen de Europese Unie en het waarborgen van het vrije verkeer van gegevens binnen de Europese interne markt. In Nederland staat de verordening bekend als de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG).
Interoperable Europe Act
Deze Europese verordening heeft als doel om de samenwerking en digitale uitwisseling tussen overheidsorganisaties in de hele EU te verbeteren. De inzet van het kabinet op de Interoperable Europe Act is dat burgers en bedrijven in de toekomst laagdrempeliger en sneller bediend kunnen worden bij het aanvragen van diensten. De verordening doet dit onder andere door het stimuleren van het delen en hergebruiken van bestaande softwareoplossingen, het afspreken van standaarden en het delen van goede voorbeelden tussen lidstaten. Door analyses te verplichten bij nieuwe wet- en regelgeving worden interoperabiliteitsproblemen eerder in het proces gevonden, voordat wetteksten definitief zijn. Digitale overheidsdiensten die goed samenwerken zijn cruciaal voor het vertrouwen van burgers in de overheid. Het European Interoperability Framework (EIF) is een belangrijke pilaar onder de verordening en zal worden gebruikt als toetskader.
Open Data Directive
In de open data directive is ingezet op het volledig kunnen benutten van het potentieel van overheidsinformatie ten behoeve van de Europese economie en samenleving door de richtlijn aan te passen aan de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van databeheer en -gebruik. De Open Data Directive is geïmplementeerd in de Nederlandse Wet hergebruik van overheidsinformatie.
Wet hergebruik overheidsinformatie
De Wet hergebruik overheidsinformatie (Who) is bedoeld om de openheid en het hergebruik van gegevens, die door organisaties met een publieke taak worden beheerd, te verbeteren. Dit om de waarde van die informatie voor het maatschappelijk en economisch verkeer te ondersteunen en vergroten. Veel informatie is daarom openbaar, vrij te gebruiken en te verspreiden. Personen kunnen, volgens de Who, een verzoek indienen om hergebruik van informatie mogelijk te maken. Als deze informatie vervolgens geleverd wordt, moet deze in een open en machineleesbaar formaat aangeboden worden. De aanpassing van de Who aan de Open Data Directive zorgt ervoor dat er meer soorten organisaties aan de wet moeten voldoen. Andere nieuwe verplichtingen hebben betrekking op onder meer specifieke hoogwaardige gegevenssets, dynamische gegevens en onderzoeksgegevens.
Single Digital Gateway
In de SDG-verordening staat welke informatie en procedures online aangeboden moeten worden en vanaf wanneer dat moet worden gedaan. Het portaal Your Europe is de centrale toegangspoort en verwijst gebruikers door naar de juiste websites in de verschillende lidstaten. Via Your Europe kunnen burgers en bedrijven op een eenvoudige manier betrouwbare informatie vinden over overheidsdiensten,-producten en -procedures in Europa. Sommige procedures kunnen ze bovendien online doorlopen. Bij het verlenen van toegang tot procedures is het Once-Only Principe (Eenmaligheidsbeginsel) van belang zodat burgers, instellingen en bedrijven bepaalde informatie slechts één keer hoeven aan te leveren aan de overheid. Het Once Only Technical System (OOTS) ondersteunt de gewenste gegevensuitwisseling.
Wet digitale overheid
De Wet digitale overheid (Wdo) faciliteert de uitvoering van de initiële eIDAS verordening uit 2014 in Nederland. De Wdo regelt dat Nederlandse burgers en bedrijven veilig en betrouwbaar kunnen inloggen bij de (semi-)overheid. Daarmee wordt bedoeld dat burgers over elektronische identificatiemiddelen (eID) kunnen beschikken met een substantiële of hoge mate van betrouwbaarheid. De wet bevat ook regels over het gebruik van standaarden. Zo beschrijft deze dat standaarden voor elektronisch verkeer kunnen worden aangewezen bij algemene maatregel van bestuur. Daarmee kunnen dus standaarden die essentieel zijn voor gegevensuitwisseling wettelijk verplicht worden gesteld.
Wet open overheid
De Wet open overheid (Woo) regelt welke overheidsinformatie openbaar is en hoe iemand die kan aanvragen. Door de Woo moet duidelijker worden wat de overheid doet en waarom. Overheidsinformatie is openbaar, behalve als er een reden is waarom dat niet kan. De overheid moet uit zichzelf zoveel mogelijk informatie openbaar maken als dat zonder grote moeite of hoge kosten kan. Overheden beoordelen zelf welke documenten hieronder vallen. Daarnaast kunnen burgers een verzoek indienen tot openbaarmaking van informatie.
eIDAS 2.0
De afkorting eIDAS staat voor ‘electronic IDentities And Trust Services’. De verordening regelt een Europees kader voor digitale identiteiten waarmee het makkelijker en veiliger wordt om binnen Europa online zaken te regelen. De herziene versie van de verordening introduceert Europese digitale identiteitswallets waarmee burgers en organisaties gebruik kunnen maken van digitale diensten. Het gebruik van de wallet is op basis van vrijwilligheid en maakt het mogelijk voor burgers en organisaties om controle te hebben over hun persoonsgegevens. De wallet kan gebruikt worden als een identificatiemiddel, voor machtigen en vertegenwoordigen, voor elektronisch ondertekenen en als een middel voor het veilig delen van gegevens.
3.3 Ontwikkelingen
In deze architectuur beschrijven we een aantal belangrijke (vooral technische) ontwikkelingen op het gebied van gegevensuitwisseling. De impact van deze ontwikkelingen is meegenomen in de beschrijving van de architectuur.
De hoeveelheid gegevens groeit
Door de versnelde digitalisering van veel bedrijfsprocessen neemt het volume van uitgewisselde gegevens sterk toe. Er wordt een toename van 530% van het wereldwijde gegevensvolume verwacht in de periode 2018–2025 (bron: Europese datastrategie). Het aantal organisaties dat gegevens uitwisselt, ook binnen de overheid, neemt sterk toe. De rol van gegevens en de uitwisseling daarvan wordt steeds belangrijker. Bijvoorbeeld voor analyse, besluitvorming en ontwikkeling en gebruik van kunstmatige intelligentie.
Kunstmatige intelligentie (AI)
Mede door de toegenomen hoeveelheid beschikbare gegevens is er veel aandacht voor kunstmatige intelligentie. Er ontstaan allerlei nieuwe mogelijkheden in het gebruik van gegevens. Daarmee is er ook een grotere behoefte aan de beschikbaarheid en uitwisseling van gegevens. Tegelijkertijd ontstaan er allerlei nieuwe risico's en dilemma's bij het gebruik van kunstmatige intelligentie, met name op het gebied van privacy en ethiek.
Toenemende zorg over privacy en ethiek
Initieel gedreven vanuit de Algemene Verordening Gegevensbescherming is er steeds meer aandacht gekomen rondom privacy. De aandacht voor datalekken en de kosten daarvan, neemt toe. In bredere zin ontstaat steeds meer discussie wat de morele grenzen van het gebruik van gegevens zijn. Er ontstaan ethische toetsingscommissies die hier oordelen over moeten geven. Gegevensuitwisseling wordt vaker 'gelokaliseerd' zodat gegevens alleen beschikbaar komen in landen waar de Europese wet- en regelgeving geldt.
Regie op eigen gegevens
Burgers en organisaties verwachten steeds meer dat ze zelf in control zijn over hun eigen gegevens. Ze willen zelf bepalen aan wie ze hun gegevens verstrekken. Dit is grotendeels hetzelfde als wat ook wel Self Sovereign Identity heet. Daarbij hoort dat je ook zelf je eigen identiteit wilt creëren en niet afhankelijk wil zijn van derde partijen die je mogelijk niet vertrouwt. Gebruikers kunnen hun identiteit voorzien van allerlei verklaringen, die deels van henzelf komen en die deels afkomstig zijn van anderen. De basis voor al dit soort ideeën is de behoefte aan autonomie en privacy.
Gebruikersbehoeften nemen toe
Afnemers verwachten snel en eenvoudig over actuele (en historische) gegevens van derden te kunnen beschikken. Ze verwachten ook toenemend dat gegevens voldoen aan hun eigen behoeften en gebruik en dat ze in een voor hen bruikbare vorm worden verstrekt.
API economie
Organisaties gebruiken in toenemende mate API's. API's zijn de standaard manier geworden om systemen en gegevens te integreren. Er is binnen de Nederlandse overheid ook veel aandacht voor de inzet en het gebruik van API's. Zo is er een kennisplatform API's, een Nederlandse API strategie en het portaal developer.overheid.nl waarin API's kunnen worden gepubliceerd.
Common Ground
Common Ground is de informatiekundige visie waarmee gemeenten collectief de informatievoorziening eenvoudiger, flexibeler en slimmer willen inrichten. Daardoor willen ze hun dienstverlening en bedrijfsvoering verbeteren en beter ze in staat zijn om flexibel in te spelen op maatschappelijke opgaven. Het is gebaseerd op het inzicht dat de huidige manier van gegevens uitwisselen traag verloopt, kostbaar is en foutgevoelig. Basisgedachten daarbij zijn dat gegevens moeten worden losgekoppeld van processen en applicaties, en dat data bij de bron moet worden gehaald.
Cloud computing
Organisaties maken toenemend gebruik van cloudvoorzieningen voor hun systemen en gegevens. Hierdoor verloopt ook een toenemende hoeveelheid uitwisseling van gegevens binnen en tussen cloudomgevingen. Daarbij ontstaan vragen over performance, soevereiniteit, informatiebeveiliging en licentiekosten.
Data clean rooms
Een data clean room is een veilige, gecontroleerde omgeving waar verschillende partijen gevoelige gegevens kunnen delen en analyseren zonder de onderliggende gegevens daadwerkelijk te onthullen aan elkaar. Dit concept wordt vaak gebruikt in situaties waarin privacy en vertrouwelijkheid van groot belang zijn, zoals bij samenwerking tussen bedrijven of in de gezondheidszorg.
Veel Europese regelgeving
Europa streeft actief naar ongehinderd gegevensverkeer binnen de EU en tussen sectoren, met toepassing van de Europese regels en waarden, met name die ter bescherming van persoonsgegevens. Er wordt vanuit Europa allerlei nieuwe wet- en regelgeving opgesteld rondom gegevens. Deze wet- en regelgeving vraagt ook integratie van gegevens op Europees niveau. Daarmee wordt veel van de verandering rondom gegevensuitwisseling bepaald vanuit Europa. Dit vraagt veel van overheidsorganisaties en genereert allerlei vragen bij de implementatie.
3.4 Knelpunten
Knelpunten zijn omstandigheden in de huidige situatie die ertoe leiden dat organisaties niet kunnen voldoen aan beleid of wet- en regelgeving. Er heeft in het kader van de domeinarchitectuur een globale analyse van knelpunten plaatsgevonden. De resultaten van de analyse zijn samengevat en opgenomen in de architectuur.
Het kost tijd en inspanning om afspraken te maken
Het kost in de praktijk veel tijd en inspanning om een gegevensuitwisseling tot stand te brengen. Een belangrijke oorzaak daarvan ligt in de tijd die het kost om afspraken te maken. Het uitwisselen van gegevens vraagt allerlei afspraken tussen partijen waarbij allerlei mensen moeten worden betrokken en waarover discussie kan ontstaan. Denk aan financiële, juridische, organisatorische, procesmatige, informatiekundige en technische aspecten. Er blijkt niet altijd een juridische grondslag voor het delen van gegevens en privacy wordt al snel als struikelblok ervaren, ook als dat niet nodig is. Er zijn ook niet altijd voldoende prikkels voor bronhouders om gegevens beschikbaar te stellen.
Gegevens worden niet altijd rechtmatig uitgewisseld
Het is niet altijd duidelijk voor welk origineel doel gegevens in het verleden zijn ingezameld. Mede hierdoor voldoen gegevensuitwisselingen niet altijd aan op dit moment geldende wet- en regelgeving, bijvoorbeeld op het gebied van privacy. Gegevens mogen niet worden uitgewisseld als daar geen wettelijke grondslag voor is. Er worden niet altijd voldoende beveiligingsmaatregelen genomen om beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid te borgen. Daarnaast zijn gegevens in niet alle gevallen duurzaam toegankelijk, zoals noodzakelijk is vanuit de archiefwet.
Gegevens voldoen niet altijd aan behoeften van gebruikers
Er is onvoldoende afstemming over de precieze informatiebehoeften van gebruikers, waardoor ze onvoldoende aansluiten bij hun gebruiksdoel. gebruikersgroepen en hun behoeften zijn niet altijd scherp in beeld. Veel gegevens die worden gedeeld zijn ingewonnen voor een specifiek doel en zijn dus niet zomaar in een andere context bruikbaar.
Gegevens zijn beperkt voorzien van metagegevens
Gebruikers zijn niet altijd in staat gegevens te vinden, te raadplegen, te interpreteren of te bepalen of het aansluit bij het beoogde gebruik. Een belangrijke oorzaak daarvoor is het ontbreken van relevante metagegevens, zoals over wat de gegevens betekenen of wat de precieze herkomst is van gegevens. Er is in organisaties onvoldoende tijd, geld, aandacht en competentie om metagegevens structureel vast te leggen.
Kwaliteit van gegevens onduidelijk of onvoldoende
Er is vaak geen inzicht in de kwaliteit van beschikbare gegevens waardoor onduidelijk is of de kwaliteit voldoende is voor een specifiek gebruik. Metagegevens hierover ontbreken in veel gevallen. Daarnaast wordt er in veel gevallen onvoldoende tijd- en energie besteedt aan het borgen en verbeteren van de kwaliteit van gegevens. Gegevens worden ook vaak gekopieerd, waardoor ze minder actueel of inconsistent zijn. Gebruikers zijn zich hier vaak onvoldoende bewust van en trekken dan conclusies die eigenlijk niet getrokken kunnen worden uit de beschikbare gegevens.
Betekenis is contextueel
Begrippen en gegevens die daar invulling aan geven hebben een specifieke betekenis in de context waarin ze ingewonnen zijn. Het vastleggen van deze betekenis krijgt niet altijd voldoende aandacht, waardoor er verwarring en misinterpretatie kan ontstaan. Daarnaast is hergebruik in andere contexten lastig, doordat hier andere begrippen en betekenissen bestaan. Het vraagt allerlei afstemming om gegevens te vertalen van de ene context naar de andere, waarbij er ook een reëel risico is dat een deel van de betekenis verloren gaat. Anders gezegd: semantische interoperabiliteit is in de praktijk een uitdaging.
Integraal beeld ontbreekt
Er ontbreekt veelal in organisaties een integraal beeld van de gegevens die bestaan, de precieze betekenis waarmee ze zijn vastgelegd, de plaatsen waar ze zijn opgeslagen en de koppelvlakken waarin ze worden uitgewisseld. Hierdoor kost het inschatten van de impact van veranderingen relatief veel tijd, geld en inspanning.
Gegevens opgesloten in systemen
Gegevens zitten vaak nog te veel opgesloten in (oude) systemen en kunnen daardoor niet makkelijk gedeeld of uitgewisseld worden. En ook bij het bouwen van nieuwe systemen zijn de gegevens soms nog niet goed los van de applicaties beschikbaar. De kennis van oude systemen is ook niet meer altijd aanwezig. Van standaard applicaties is ook niet altijd voldoende documentatie beschikbaar over het gehanteerde gegevensmodel, waardoor ook niet duidelijk is welke gegevens precies beschikbaar zijn.
Onnodige complexiteit
Bij veel organisaties zijn in de loop der jaren veel administraties en koppelvlakken toegevoegd zonder dat daarbij voldoende gelet is op de mogelijke overlap met reeds aanwezige gegevens en koppelvlakken. Daarnaast is vaak ook een grote variatie aan technologieën geïmplementeerd. Door dit alles is de complexiteit van de informatievoorziening en de bijbehorende onderhoudslast onnodig hoog, zijn wijzigingen lastig door te voeren en gegevens lastig uit te wisselen.
Volgende pagina: 4 Gewenste situatie
30 augustus 2025 02:02:13
14 april 2025 08:17:08
30 augustus 2025 02:02:13
15
Verplicht
12 mei 2025
